Tag Archives: Τοπογραφία

Άγνωστα κομμάτια από την ιστορία της Θεσσαλονίκης

001

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Θεσσαλονίκη – Τουρκοκρατία & Μεσοπόλεμος

Συγγραφέας: Ευάγγελος Χεκίμογλου

Έκδοση: University Studio Press (1996)

ISBN: 960-12-0510-1

Τιμή: Περίπου €16

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Η ιστορία της Θεσσαλονίκης δεν είναι μόνο οι μεγάλες στιγμές, που κυρίως μνημονεύονται σε ιστορικά βιβλία και μελέτες. Ο παρελθοντικός χρόνος είναι γεμάτος με λιγότερο σπουδαίες ίσως, αλλά σημαντικές στιγμές και γεγονότα, που έχουν παίξει τον ρόλο τους στην καταγραφή της ιστορίας της πόλης μας. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης μας παρουσιάζει μια σειρά από τέτοια γεγονότα και στοιχεία, με μεγάλο ενδιαφέρον, τα οποία είναι άγνωστα στους περισσότερους, αλλά η ανάγνωσή τους φανερώνει πολλά και σημαντικά πράγματα για την Θεσσαλονίκη.

Η έκδοση είναι απλή και καλή. Ανήκει στη σειρά «Ιστορία και Πολιτισμός», που είχε βγάλει ο εκδοτικός οίκος πριν περίπου 20 χρόνια. Στο βιβλίο υπάρχουν κάποιες ενδιαφέρουσες φωτογραφίες, πολλές εκ των οποίων ανήκουν στην ιδιωτική συλλογή του Βασίλη Μαυρομάτη. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει ένας εργογραφικός κατάλογος του συγγραφέα, μέχρι φυσικά την εποχή, που είχε πρωτοκυκλοφορήσει το βιβλίο.

Ο Χεκίμογλου είναι από τους σημαντικότερους ερευνητές της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, με πολλές εκδόσεις άρθρων, αλλά και βιβλίων. Οι έρευνές του κυρίως έχουν να κάνουν με την εποχή της Οθωμανικής και σύγχρονης Θεσσαλονίκης. Στο βιβλίο αυτό μάζεψε 45 άρθρα του, που είχαν βγει σε εφημερίδες και περιοδικά κυρίως. Ταξινομήθηκαν χρονολογικά με βάση το θέμα τους, δηλαδή πρώτα είναι αυτά που εντάσσονται στα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης και φτάνουμε μέχρι τις σύγχρονες μέρες μας.

Υπάρχει μία μεγάλη ποικιλία στη θεματολογία. Από την τοπογραφία της πόλης κατά την Τουρκοκρατία, οικονομικά ζητήματα, θέματα των κοινοτήτων κα. Η γλώσσα και το ύφος των κειμένων δεν είναι το ίδιο παντού, αφού το αναγνωστικό κοινό, στο οποίο απευθύνεται άλλες φορές έχει ειδικές γνώσεις στην ιστορία και άλλες φορές είναι ο μέσος αναγνώστης, που απλά θέλει να μάθει κάποια γενικά πράγματα για την ιστορία του τόπου του.

Από τα κείμενα του βιβλίου ο κάθε αναγνώστης φαντάζομαι θα του αρέσουν περισσότερο αυτά, που είναι εγγύτερα στα ενδιαφέροντά του. Με 45 κείμενα θα ήταν κουραστικό να μιλήσω για όλα όσα μου άρεσαν, κάπως περισσότερο έχω ξεχωρίσει τα παρακάτω άρθρα:

  • «Ο Ομφαλός της Θεσσαλονίκης» και «Η εγκατάσταση των Εβραίων Σεφαρδίμ στη γειτονιά του Γιάννη Μαύρου Κάλη»: Πρόκειται για κείμενα, που ασχολούνται με την τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά τα Βυζαντινά χρόνια, γειτονιές, που τα στοιχεία, που έχουμε, μπορούμε κάπως να οριοθετήσουμε στην σημερινή πόλη.
  • «Η Θεσσαλονίκη στα 1821»: Από τα λίγα κείμενα, που αναφέρονται στα γεγονότα στη Θεσσαλονίκη κατά την έναρξη της Επανάστασης του 1821.
  • «Ταραχές στις ενορίες, ενδοκοινοτικές διενέξεις στη Θεσσαλονίκη 1879-1896»: Κείμενο, που αναδεικνύει μία από τις «αρετές» των Ελλήνων, τη διχόνοια μεταξύ των.
  • «Η Θεσσαλονίκη τις μέρες της χολέρας, η μεγάλη επιδημία, που έπληξε την πόλη και τα γεγονότα του έτους 1911»
  • «Οι τελευταίοι μουσουλμάνοι φεύγουν από τη Θεσσαλονίκη»: Σπάνια διαβάζουμε για αυτήν την μετακίνηση, για λόγους, που δεν χρειάζεται να αναλυθούν σε αυτήν την ανάρτηση.
  • «Αδελφές Τσιώμου, δύο λόγιες της Θεσσαλονίκης με πλούσιο έργο»: Στην Αγγελική και Μερόπη Τσιώμου οφείλουμε πολλές από τις πληροφορίες, που έχουμε σήμερα για τη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και τον Μεσοπόλεμο.

Ίσως αδικώ πολλά από τα κείμενα του βιβλίου χωρίς να τα αναφέρω. Στο σύνολό τους τα βρήκα εξαιρετικά, χωρίς ίχνος υπερβολής. Φωτίζουν πολλές πτυχές τις ιστορίας της Θεσσαλονίκης και είναι σημαντικό ότι συλλέχθηκαν σε ένα βιβλίο, ώστε ο αναγνώστης να μην χρειάζεται να ψάξει σε εφημερίδες και περιοδικά για αυτά. Νομίζω ότι είναι και σε πολύ καλή τιμή, για την ύλη, που υπάρχει.

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Συγγραφείς, ΧΕΚΙΜΟΓΛΟΥ, Ευάγγελος

Περιήγηση μνήμης στη Σαλονίκη I: Τσιμισκή, Αγίας Σοφίας, Παύλου Μελά, Εθνικής Αμύνης

vivlioniki144

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η διαδρομή της μνήμης: Τσιμισκή, Αγίας Σοφίας, Διαγώνιος

Συγγραφέας: Γιώργος Αναστασιάδης, Ευάγγελος Χεκίμογλου

Έκδοση: University Studio Press (1997)

ISBN: 960-12-0581-0

Τιμή: Περίπου €17

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Ένα από τα πλεονεκτήματα που έχουν όσοι μελετούν την σύγχρονη ιστορία της Θεσσαλονίκης, είναι το φωτογραφικό υλικό. Ιδιαίτερα φωτογενής πόλη η Σαλονίκη, λόγω διαφόρων καταστάσεων έτυχε να «ποζάρει» πάρα πολλές φορές μπροστά στην κάμερα ενός φωτογράφου, ερασιτέχνη ή επαγγελματία. Το λεύκωμα αυτό χρησιμοποιεί κάποιες από αυτές τις φωτογραφίες, είτε από την ιδιωτική συλλογή του συλλέκτη Νίκου Πολίτη, είτε από εφημερίδες του παρελθόντος και δίνει τοπογραφικά στοιχεία για την Θεσσαλονίκη του όχι και τόσο μακρινού παρελθόντος.

Η έκδοση είναι πολύ καλή, με ωραίο, πλαστικοποιημένο εξώφυλλο, μεγάλους χαρακτήρες και υψηλή ανάλυση των φωτογραφιών, οι οποίες είναι στο σύνολό τους καθαρές και ευδιάκριτες. Το κιτρινωπό χρώμα του χαρτιού συντελεί και αυτό στο ταξίδι προς το παρελθόν, το οποίο ανάλογα με την ηλικία του αναγνώστη, μπορεί να είναι μεγάλο ή μικρο.

Η περιήγηση ξεκινά από την οδό Τσιμισκή, τον εμπορικότερο δρόμο της Θεσσαλονίκης σήμερα, ο οποίος όμως μέχρι και την πυρκαγιά του 1917 δεν είχε καμία σχέση με την σημερινή του αίγλη. Η παλαιά οδός Τσιμισκή (μέρος της οποίας είναι η σημερινή οδός Αγίου Μηνά) ήταν πολύ πιο στενή και περνούσε δίπλα από κτίρια τα οποία σήμερα είναι κρυμμένα πίσω από τις πολυκατοικίες της σημερινής οδού Τσιμισκή. Η περιήγηση ξεκινά από τα δυτικά και πηγαίνει ανατολικά, αντίθετα δηλαδή με τη ροή των αυτοκινήτων. Το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Τσιμισκή είναι κατασκεύασμα της εποχής του Μεσοπολέμου, αφού ο δρόμος διασχίζει περιοχή που είχε καεί στην πυρκαγιά του 1917. Τα πρώτα μέγαρα που χτίστηκαν απέκτησαν μεγάλη αξία από την πρώτη στιγμή, ήταν το νέο κέντρο της πόλης. Υπάρχουν πάρα πολλές φωτογραφίες και τα κείμενα που τις συνοδεύουν είναι ιδιαίτερα επεξηγηματικά. Σε συνδυασμό με υλικό από εφημερίδες, μαθαίνουμε τι υπήρχε σε κάθε κτίριο, τους ενοίκους και τους επαγγελματίες που στεγάζονταν σε αυτά. Η βόλτα όμως δεν είναι μόνο γεωγραφική, αλλά και μια βόλτα στον χρόνο, καθώς η περιοχή δεν έμεινε αμετάβλητη, κάποιοι φεύγαν, κάποιοι νέοι ερχόντουσαν, μαγαζιά έκλειναν και νέες επιχειρήσεις έπαιρναν την θέση τους. Αλλά και ιστορικά γεγονότα που στιγμάτισαν την πόλη έλαβαν μέρος στο χώμα ή στην άσφαλτο της Τσιμισκή. Την επόμενη φορά λοιπόν που θα την περπατήσετε, ρίξτε μια ματιά προς τα πάνω και δείτε πάνω από το φύλλωμα των δέντρων τις όψεις μερικών κτιρίων, οι οποίες έχουν δει πάρα πολλά και ευτυχώς αρκετές από αυτές είναι ακόμη στη θέση τους και δεν έχουν γίνει θύμα κάποιου εργολάβου.

Άλλος σπουδαίος δρόμος της πόλης μας, που ξεκινά από την παραλία και τελειώνει στην Άνω Πόλη, άσχετα αν πολλοί νομίζουν ότι τερματίζει στην Εγνατία, είναι η οδός Αγίας Σοφίας. Παλαιότερη από την Τσιμισκή, απέκτησε την σημερινή της μορφή επίσης μετά την Μεγάλη Πυρκαγιά του 1917. Εδώ η περιήγηση ξεκινά από την παραλία και φτάνει μέχρι και την Πλατεία Μακεδονομάχων (είναι η πλατεία μπροστά από την Αχειροποίητο), ενώ δεν θα μπορούσαν να μην γίνουν αναφορές και στην Πλατεία της Αγίας Σοφίας, καθώς και στην Ερμού, περίπου μέχρι την Αριστοτέλους. Και εδώ μερικές φωτογραφίες είναι συγκλονιστικές και σπάνιες, ενώ τα κείμενα παραμένουν διαφωτιστικά των γεγονότων.

Το βιβλίο μιλάει μεν για την Διαγώνιο, αλλά ουσιαστικά πρόκειται για την οδό Παύλου Μελά, η οποία διασχίζει διαγωνίως την πόλη και ξεκινά από την Αγία Σοφία για να καταλήξει στον Λευκό Πύργο. Πρόκειται για εντελώς καινούριο δρόμο, αφού η χάραξή του έγινε μετά την Πυρκαγιά του 1917. Στην σύντομη ιστορία της, έζησε ιδιαίτερα έντονα την Κατοχή, πρωτάκουσε κάποια από τα καλύτερα τραγούδια του Τσιτσάνη από τον ίδιο τον συνθέτη, είδε σινεμά στα Ηλύσια και βίωσε την δολοφονία του καπνεμπόρου Μοσκόφ μπροστά στο ομώνυμο μέγαρο.

Υπάρχει και μια αναφορά στην οδό Εθνικής Αμύνης, η οποία για κάποιο λόγο δεν μπήκε στον τίτλο του βιβλίου. Παλαιότερος των υπολοίπων, η πρώην Χαμιντιέ ήταν δημιούργημα της Οθωμανικής διοίκησης. Ξεκινώντας από τον Λευκό Πύργο, κατέληγε στο Συντριβάνι (το οποίο ήταν σε ελαφρώς διαφορετική θέση από την σημερινή του) και έζησε ουκ ολίγες αλλαγές στα κτίριά της. Από τα παλιά «σουλτανικά» δεν έχει μείνει κανένα πλέον.

Στο βιβλίο υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες, κάποιες μπορεί να σας αρέσουν, άλλες μπορεί να σας βρουν εντελώς αδιάφορους. Αυτό που άρεσε περισσότερο σε μένα, είναι ότι το βιβλίο μιλάει για δρόμους που περπατάμε καθημερινά και αποτέλεσε κίνητρο για να παρατηρήσω τοποθεσίες και ονόματα σε αυτές τις οδούς (πχ λύθηκε η απορία μου σχετικά με το μέγαρο στην Αγίας Σοφίας με το όνομα «Νέα Διονύσια», για το πού και τι ήταν τα «Παλιά Διονύσια). Νομίζω ότι είναι από τις καλύτερες εκδόσεις που κυκλοφορούν, με πολύ καλή ποιότητα. Λεύκωμα με πολύ καλό φωτογραφικό υλικό, αλλά και κείμενα τα οποία δεν μένουν στην απλή αναφορά, αλλά είναι αποτέλεσμα ιστορικής έρευνας. Να το αγοράσετε και να το διαβάσετε περπατώντας την Τσιμισκή, την Αγίας Σοφίας, την Διαγώνιο και την Εθνικής Αμύνης.

2 Σχόλια

Filed under ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ, Γιώργος, Συγγραφείς, ΧΕΚΙΜΟΓΛΟΥ, Ευάγγελος

Η Θεσσαλονίκη από την ίδρυσή της μέχρι τα χρόνια του Γαλέριου

vivlioniki129

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η πολεοδομική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης από την ίδρυσή της έως τον Γαλέριο

Συγγραφέας: Massimo Vitti

Έκδοση: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία (1996)

ISBN: 960-7036-62-X

Τιμή: Περίπου €50

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Από την ιστορία της Θεσσαλονίκης, το πιο άγνωστο κομμάτι της είναι αυτό της Αρχαιότητας, η εποχή δηλαδή από την ίδρυσή της μέχρι και τα Ρωμαϊκά χρόνια. Οι λόγοι πολλοί και διάφοροι, αν και δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να αναφερθούμε σε αυτούς. Από την Vivlioniki είχανε παρουσιαστεί στο παρελθόν δύο πολύ καλά βιβλία με αναφορές στο αρχαίο παρελθόν της πόλης, το ένα ήταν το «Θεσσαλονίκην Φιλίππου Βασίλισαν» και το άλλο το «Θεσσαλονίκη-νεράιδα, βασίλισσα, γοργόνα«.

Πολλά από τα κενά μας για την Θεσσαλονίκη στην Αρχαιότητα έρχεται να καλύψει το βιβλίο αυτό του Massimo Vitti, το οποίο επιχειρεί να μας δώσει μια εικόνα της πόλης και των αλλαγών που έγιναν σε αυτήν από την ίδρυσή της μέχρι τα χρόνια του Γαλερίου. Βασίζεται στα αρχαιολογικά ευρήματα που είχαν βρεθεί μέχρι την εποχή της συγγραφής του έργου και σε μια πλουσιότατη βιβλιογραφία, με έρευνες και εργασίες μερικών από τους σπουδαιότερους αρχαιολόγους που ασχολήθηκαν με την Θεσσαλονίκη.

Η έκδοση είναι μοναδική. Να αρχίσουμε από το ότι το βιβλίο είναι δίτομο, στον ένα τόμο υπάρχει το κείμενο και ένας ξεχωριστός τόμος περιέχει 9 σπουδαιότατους χάρτες, όπου γίνεται προσπάθεια απεικόνισης της πόλης στα Ρωμαϊκά χρόνια, αλλά και τοποθετούνται τα μνημεία και τα ευρήματα στην θέση τους πάνω στον σύγχρονο χάρτη της Θεσσαλονίκης. Υπάρχει ευρετήριο στο τέλος του βιβλίου και κάποιες φωτογραφίες ασπρόμαυρες από ευρήματα και ανασκαφές. Από εκεί και πέρα, ο συγγραφέας προσπαθεί και το πετυχαίνει να διατηρήσει μια γλώσσα που δεν θα είναι κατανοητή μόνο από τους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς. Βέβαια το βιβλίο κυρίως απευθύνεται σε αυτούς και ίσως και σε μηχανικούς. Αλλά με λίγη προσπάθεια μπορεί να καταλάβει το έργο και κάποιος που δεν έχει ειδικές γνώσεις.

Προσωπικά το βιβλίο το βρήκα στο κατάστημα του ΜΙΕΤ στην Τσιμισκή, ήταν μάλιστα και σε περίοδο που έκαναν 40% έκπτωση σε κάποιους τίτλους. Δεν το έχω δει σε μεγάλα βιβλιοπωλεία (Ιανός, Μαλλιάρης), αλλά το βρήκα στο μαγαζί των εκδόσεων Πουρναρά επί της Καστριτσίου. Από εκεί και πέρα δεν γνωρίζω αν μπορεί κάποιος να το βρει επικοινωνώντας με την Αρχαιολογική Εταιρεία.

Το βιβλίο χωρίζεται σε 5 ενότητες:

  • Η έρευνα της αρχαίας Θεσσαλονίκης

Γίνονται αναφορές σε κείμενα του παρελθόντος, τα οποία δίνουν στοιχεία για την τοπογραφία της πόλης και σε διάφορες απεικονίσεις μνημείων. Επίσης μιλάει για τις ανασκαφικές έρευνες στην πόλη, από την πρώτη αναφορά το 1777 του Γάλλου Abbé Belley μέχρι τις πιο σύγχρονες. Τέλος γίνεται αναφορά και στην προσπάθεια για τις πρώτες τοπιογραφικές έρευνες για την πόλη, από τον Tafrali έως τον Δημητριάδη.

  • Η πολεοδομική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης από την ίδρυσή της έως τον Γαλέριο

Συνδυάζονται στοιχεία και ευρήματα από τις ανασκαφές με κείμενα του παρελθόντος σε μια προσπάθεια να γίνει μια πρώτη προσέγγιση στην τοπιογραφία της πόλης. Παρουσιάζεται στον αναγνώστη μια πόλη εντελώς διαφορετική, με πιθανό λιμάνι στην περιοχή της Αγίας Σοφίας, μια πόλη που πιθανόν είχε βόρειο όριό της την σημερινή Κασσάνδρου, είχε την θάλασσα στο ύψος της σημερινής Ερμού, εμφάνιζε δύο βασικές οδικές αρτηρίες, την Εγνατία και την Αγίου Δημητρίου. Αλλά ταυτόχρονα εμφανίζονται και ομοιότητες με την σημερινή Θεσσαλονίκη, αποδεικνύοντας εν μέρει την ιστορική συνέχεια της πόλης. Το κείμενο ίσως λίγο δυσκολέψει τον αναγνώστη χωρίς ειδικές γνώσεις στον τομέα της πολεοδομίας, αλλά δε γενικές γραμμές νομίζω βγαίνει νόημα.

  • Η πολεοδομική και χωροταξική διάταξη των κυριότερων συνοικιών της Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης

Εδώ χωρίζεται η πόλη σε 3 βασικούς τομείς (θρησκευτικό κέντρο, κέντρο της πόλης, Γαλεριανό συγκρότημα) ενώ γίνονται αναφορές για την οχύρωση (έχουμε μιλήσει στο παρελθόν για τα τείχη της Θεσσαλονίκης), τα λιμάνια και τα νεκροταφεία. Προσωπικά βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον το μικρό κεφάλαιο για τα λιμάνια, από την πρώτη εποχή που σέρνανε τα καράβια στην αμμουδιά, μέχρι την εποχή της Εκκλησιαστικής Σκάλας και το λιμάνι του Μέγα Κωνσταντίνου.

  • Η Θεσσαλονίκη στην Ελληνιστική και τη Ρωμαϊκή εποχή

Το μέρος αυτό του βιβλίου μιλάει για καθαρά πολεοδομικά και ρυμοτομικά ζητήματα (πχ, το μέγεθος των οικοδομικών τετραγώνων κτλ), αλλά και την εξέλιξη της πόλης από τα Ελληνιστικά στα Ρωμαϊκά χρόνια με τις αλλαγές που έγιναν σε αυτήν. Γίνεται αναφορά και στους τύπους των οικιών και στην τοποθέτησή τους στον αστικό ιστό.

  • Κατάλογος των αρχαιολογικών στοιχείων

Για να διαβάσετε αυτό το κομμάτι του βιβλίου, χρήσιμο είναι να έχετε δίπλα τους χάρτες του δεύτερου τόμου. Εδώ γίνεται αναφορά σε όλα τα ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών τα οποία είχαν ανακοινωθεί μέχρι την εποχή συγγραφής του βιβλίου (ευνόητο είναι πως αν γραφόταν πάλι το βιβλίο σήμερα, θα έπρεπε να προστεθούν πάρα πολλά στοιχεία από τις ανασκαφές λόγω της κατασκευής του Μετρό). Ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου για μένα.

Το βιβλίο το βρήκα τρομερά ενδιαφέρον. Το γεγονός δε ότι ασχολείται με ένα θέμα, για το οποίο λίγα πράγματα γνωρίζουμε, του δίνει ακόμα μεγαλύτερη αξία. Ίσως θα έπρεπε να βγει μια σύγχρονη έκδοση, η οποία να προσθέσει στοιχεία και νέα ευρήματα, ώστε να παρουσιαστεί με πιο σαφή τρόπο η εικόνα της πρώτης πόλης της Θεσσαλονίκης.

2 Σχόλια

Filed under Συγγραφείς, VITTI, Massimo

Πώς ήταν η Θεσσαλονίκη κατά την Τουρκοκρατία

Image

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας 1430-1912

Συγγραφέας: Βασίλης Δημητριάδης

Έκδοση: Αφοί Κυριακίδη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών (2008)

ISBN: 978-960-467-037-6

Τιμή: Περίπου €55

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Υπάρχουν κάποια βιβλία, των οποίων η σημασία είναι τόσο μεγάλη και τα οποία έχουν καταφέρει να ανοίξουν νέους ορίζοντες στην αντίληψή μας πάνω σε κάποιο θέμα. Ένα τέτοιο είναι και η Τοπογραφία του Δημητριάδη, έργο το οποίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1983 μετά από πολύχρονη μελέτη του συγγραφέα, ο οποίος είναι καθηγητής Τουρκολογίας.

Ο τίτλος είναι απόλυτα σαφής σχετικά με το τι διαπραγματεύεται το έργο. Ενώ αρκετές μελέτες είχαν γίνει για την Βυζαντινή και Αρχαία-Ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη, λίγα πράγματα γνωρίζαμε για το πώς ήταν η πόλη κατά την Οθωμανική της περίοδο. Οξύμωρο γεγονός, αν σκεφτεί κανείς ότι η Οθωμανική περίοδος είναι εγγύτερα σε εμάς από τις άλλες. Βασική δυσκολία, το γεγονός ότι τα αρχεία που θα μπορούσαν να μελετηθούν δεν ήταν γραμμένα στα Ελληνικά.

Η έκδοση είναι πάρα πολύ καλή, σκληρό εξώφυλλο, μεγάλη ποικιλία και πολύ καλή ποιότητα φωτογραφιών και στο τέλος του βιβλίου χάρτες που αποτυπώνουν την πόλη από τα πρώτα ως τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής περιόδου.

Η κύρια διαφορά της μελέτης του Δημητριάδη από τις υπόλοιπες είναι οι πηγές του. Ο συγγραφέας εξετάζει φορολογικά κατάστιχα, φορολογικά βιβλία, κτηματολογικά βιβλία, έγγραφα της Μονής Βλατάδων, αρχεία που βρίσκονται σε Τουρκία και Βουλγαρία, ιεροδικαστικά κατάστιχα και άλλα πολλά. Με βάση όλα αυτά, δεν καταφέρνει να φτιάξει απλά έναν χάρτη της πόλης, αλλά προσπαθεί να τοποθετήσει εκκλησίες, συναγωγές, τζαμιά, αγορές, μέχρι και σπίτια και μικρά μαγαζιά!

Το βιβλίο έχει πάρα πολλές εικόνες από την παλιά Θεσσαλονίκη, αλλά και μοναδικούς χάρτες για να μπορεί να κατατοπιστεί ο αναγνώστης πιο εύκολα, καθώς η εικόνα που μπορεί να έχει αυτός για την Θεσσαλονίκη, λίγη σχέση έχει με αυτήν της Οθωμανικής περιόδου.

Το βιβλίο αποτελείται από δύο μέρη, το Μέρος Α’ (συνοικίες και αγορές) και το Μέρος Β’ (κτίρια) και κάθε ένα από αυτά χωρίζεται σε κεφάλαια.

ΜΕΡΟΣ Α’

  • 1ο Κεφάλαιο: Μια γενική εικόνα δίδεται για το πώς ήταν η Θεσσαλονίκη κατά τα περίπου 500 χρόνια της Οθωμανικής Περιόδου
  • 2ο Κεφάλαιο: Οι συνοικίες και γειτονιές της Θεσσαλονίκης κατά τον 15ο αιώνα, από έγγραφο του 1478. Ο αναγνώστης ουσιαστικά θα «περπατήσει» στις Βυζαντινές γειτονιές της πόλης, καθώς τα ονόματα δεν είχαν ακόμη αλλάξει (η άλωση ήταν το 1430).
  • 3ο Κεφάλαιο: Οι Χριστιανικές συνοικίες κατά τον 16ο-17ο αιώνα, κατά τον 18ο-19ο αιώνα και στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας
  • 4ο Κεφάλαιο: Οι Τούρκικες συνοικίες κατά την ίδια χρονική περίοδο.
  • 5ο Κεφάλαιο: Οι Εβραϊκές συνοικίες κατά τον 16ο-19ο αιώνα και κατά τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας
  • 6ο Κεφάλαιο: Οι Αγορές και οι κεντρικοί δρόμοι της πόλης
  • 7ο Κεφάλαιο: Η Ακρόπολη
  • 8ο Κεφάλαιο: Η εξάπλωση της πόλης έξω από τα τείχη, ανατολικά και δυτικά

ΜΕΡΟΣ Β’

  • 1ο Κεφάλαιο: Οι εκκλησίες και οι Μονές
  • 2ο Κεφάλαιο: Τα τζαμιά, μικρά και μεγάλα
  • 3ο Κεφάλαιο: Οι συναγωγές
  • 4ο Κεφάλαιο: Οι τεκέδες
  • 5ο Κεφάλαιο: Τα σχολεία (ελληνικά, τούρκικα, εβραϊκά και ξένα)
  • 6ο Κεφάλαιο: Τα χάνια
  • 7ο Κεφάλαιο: Το διοικητήριο και τα δικαστήρια
  • 8ο Κεφάλαιο: Τα λουτρά
  • 9ο Κεφάλαιο: Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης (υδραγωγεία, κρίνες, βρύσες, πηγάδια και κτίρια στο δίκτυο ύδρευσης)
  • 10ο Κεφάλαιο: Τα νεκροταφεία και τα μαυσωλεία της πόλης

Το επίμετρο που ακολουθεί είναι επίσης πάρα πολύ ενδιαφέρον, καθώς μιλάει για τις επιδημίες (πανούκλας, ευλογιάς και χολέρας κυρίως), τις πυρκαγιές (αναρίθμητες…) και τις πληθυσμιακές μεταβολές.

Στο ευρετήριο υπάρχουν οι δρόμοι πριν και μετά το 1912 και οι αλλαγές των ονομάτων τους (από τούρκικα σε ελληνικά αλλά και αντιστρόφως), καθώς και οι συνοικίες στις οποίες βρίσκονται αυτοί οι δρόμοι. Υπάρχουν επίσης 55 (!) σελίδες με ευρετήριο ονομάτων και πραγμάτων, που βοηθάει πάρα πολύ τον ερευνητή αναγνώστη.

Τέλος, οι χάρτες που υπάρχουν ξεχωριστά από το βιβλίο, είναι μια περίληψη όλου του βιβλίου. Σας προτείνω πριν να διαβάσετε το βιβλίο, να τους ρίξετε μια ματιά. Βοηθά ιδιαίτερα το να τους έχετε επίσης δίπλα σας κατά την διάρκεια της ανάγνωσης.

Νεότερες μελέτες έχουν αποδείξει ότι κάποια από τα πράγματα που πίστευε ο Δημητριάδης δεν είναι σωστά και πρέπει να διορθωθούν. Αυτό είναι και το φυσιολογικό όμως, καθώς δύσκολα θα μπορούσε ένα έργο τόσο μεγάλο να μην περιέχει λάθη, ειδικά όταν οι πηγές είναι ξενόγλωσσες και με δεδομένο ότι ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε με αυτές τις πηγές. Γεγονός πάντως είναι ότι το βιβλίο αυτό αποτέλεσε ένα από τα βασικότερα εργαλεία αρχαιολόγων και ιστορικών για την κατανόηση της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης και για την έρευνα με θέμα αυτήν. Οι περισσότερες βιβλιογραφίες το περιέχουν και πολλές συζητήσεις ξεκινάνε με βάση αν το έγραψε ή όχι ο Δημητριάδης στην Τοπογραφία του.

Ευνόητο είναι φυσικά ότι δεν μιλάμε για λογοτεχνικό κείμενο, αλλά για βιβλίο αναφοράς, το οποίο όμως δεν πρέπει να λείπει από καμία βιβλιοθήκη κάποιου που ενδιαφέρεται για την ιστορία της Θεσσαλονίκης.

6 Σχόλια

Filed under ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ, Βασίλης, Συγγραφείς

Τουριστικοί οδηγοί της Θεσσαλονίκης στα τέλη του 19ου αιώνα;

ImageImage

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 1ου ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Θερμαΐς ήτοι περί Θεσσαλονίκης

Συγγραφέας: Μιχαήλ Χατζή Ιωάννου

Έκδοση: Κουλτούρα (1978)

ISBN: –

Τιμή: €3

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 2ου ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Αστυγραφία Θεσσαλονίκης ήτοι τοπογραφική περιγραφή της Θεσσαλονίκης

Συγγραφέας: Μιχαήλ Χατζή Ιωάννου

Έκδοση: Κουλτούρα (1978)

ISBN: –

Τιμή: €3

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΩΝ

Θεώρησα σωστό αυτά τα δύο βιβλία να παρουσιαστούν μαζί, όχι μόνο γιατί είναι έργα του ίδιου συγγραφέα, αλλά κυρίως γιατί εκδόθηκαν την ίδια εποχή (1879 το πρώτο, 1880 το δεύτερο) και έχουν παρόμοιο αντικείμενο. Αμφότερα είναι ανατυπώσεις των πρωτοτύπων από τον εκδοτικό οίκο Κουλτούρα. Οι ανατυπώσεις αυτές έγιναν το 1978 και τα βρήκα σε παζάρια βιβλίων (εξ ου και η πολύ χαμηλή τιμή αυτών). Ποιοτικώς οι εκδόσεις δεν θα έλεγα ότι είναι ιδιαίτερες, το ενδιαφέρον των βιβλίων όμως είναι στο ότι παρουσιάζουν την πόλη πριν καν την μεγάλη πυρκαγιά του 1890, που κατέστρεψε πολύ μεγάλο μέρος της πόλης. Ουσιαστικά η εικόνα που περιγράφει ο συγγραφέας δεν έχει μεγάλη σχέση με την σύγχρονη Θεσσαλονίκη και διαβάζοντας τα βιβλία, ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει πάντα στο νου το πότε γράφτηκαν και κάτω από ποιες συνθήκες.

Για τον συγγραφέα λίγα πράγματα ξέρουμε σχετικά με την ζωή του. Το σίγουρο είναι ότι δεν πρέπει να συμπαθούσε ιδιαίτερα τον Μαργαρίτη Δήμιτσα, εκπαιδευτικό και συγγραφέα, σύγχρονό του, ο οποίος επίσης είχε γράψει για την ιστορία της Θεσσαλονίκης και του οποίου τα κείμενα ο Χατζή Ιωάννου χρησιμοποιεί, κυρίως για να τα διαψεύσει όπου μπορεί.

Το βιβλίο Θερμαΐς έχει κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία, αν και σε γενικές γραμμές μου φάνηκε αδιάφορο. Ο τίτλος δεν έχει και πολλά να κάνει με το περιεχόμενο. Ξεκινά με μια περιγραφή της ιστορίας της Μακεδονίας, όπου αναφέρεται στην σχέση Μακεδόνων – Δωριέων, στον Περδίκα, τον πρώτο βασιλιά της Μακεδονίας, στον μύθο των τριών αδερφών, που δημιούργησαν τα τρία βασικά Μακεδονικά φύλα, στα ονόματα των Μακεδονικών μηνών κα. Στην συνέχεια αρχίζει την αναφορά του για την Θεσσαλονίκη, όπου μιλάει για την θεωρία του Στράβωνα, ότι η πόλη «συνωκίσθη εξ 26 ή και ολιγωτέρων πολισμάτων», για το όνομα της πόλης και το αν θα έπρεπε να είναι Θεσσαλονίκη ή Θεσσαλονίκεια (κατά το Αλεξάνδρεια πχ). Ισχυρίζεται δε, ότι το όνομα Θεσσαλονίκη δεν έχει να κάνει με πολεμική νίκη των Μακεδόνων εναντίων των Θεσσαλών, αλλά είναι όνομα Νηρηΐδος και σημαίνει αυτή που νίκησε την θάλασσα.

Συνεχίζει με μια περιγραφή στοιχείων της σύγχρονής του Θεσσαλονίκης. Μιλά για τους «Πύργους» στα προάστια, απόδειξη ότι πριν ακόμη το 1890, κάποιοι κάτοικοι είχαν φύγει από τον πυρήνα των τειχών της πόλης (περιοχή Βασ. Όλγας σήμερα). Ακολουθεί η αναφορά στην «αψίς του Κωνσταντίνου» όπως αποκαλεί την Καμάρα, στο τζαμί «Εσκή Τζουμά» (Αχειροποίητος) για την οποία λέει ότι δεν έχει διεσωθεί το παλιό χριστιανικό όνομα. Ακολουθεί αναφορά στην λατρεία της θεάς Αφροδίτης κατά τα αρχαϊκά και ρωμαϊκά χρόνια και στην στήλη του όφεως ή Ιλάν μερμέρ (μαρμάρινη στήλη επί της Αγίου Δημητρίου σήμερα).

Ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά του σε έναν μύθο (;) της εποχής του, που λέει ότι οι μοναχοί της μονής Βλατάδων (ή Βλαντέων όπως την αποκαλεί) είχαν προδώσει την πόλη κατά την κατάληψή της το 1430 από τον Μουράτ Β’. Κάνει επίσης αναφορά σε δύο χωριά γύρω από την Θεσσαλονίκη, τους «Καπουτσίδες», που είναι η σημερινή Πυλαία και το «Νεοχώρι», που είναι το σημερινό Ασβεστοχώρι. Τέλος, αναφέρει τα ονόματα διαφόρων λόγιων Θεσσαλονικέων μετά τα χρόνια της αλώσεως, με πρώτο τον Θεόδωρο Γαζή.

Το υπόλοιπο βιβλίο ο ίδιος το αποκαλεί «λεξιλόγιον» και περιέχει «Θερμαϊκαί λέξεις», οι οποίες φαντάζομαι δεν χρησιμοποιούντο από τους κατοίκους του τότε Ελληνικού Κράτους και μάλλον έκαναν εντύπωση στον συγγραφέα (πχ αναβροχιά)

Έναν χρόνο μετά, θα εκδωθεί η Αστυγραφία ΘεσσαλονίκηςΤο βιβλίο αυτό αποτελεί ακόμη και σήμερα, μια βασική πηγή κατανόησης της πόλης στα τέλη του 19ου αιώνα. Είναι μια σοβαρή προσπάθεια περιγραφής του αστικού τοπίου, των αρχαιοτήτων, των σύγχρονων δρόμων της εποχής, είναι για έναν ταξιδιώτη του παρελθόντος, ό,τι για τον ταξιδιώτη του σήμερα το Lonely Planet (κρατώντας βέβαια τις απαιτούμενες αναλογίες). Το βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον, αν και καλό θα ήταν να το διαβάσει κανείς έχοντας μαζί και έναν χάρτη της πόλης εκείνης της εποχής, γιατί αν εξαιρέσουμε τις εκκλησίες, τα τείχη και κάποια αρχαία μνημεία, η ρυμοτομία της πόλης είναι εντελώς διαφορετική από την σημερινή.

Ιδιαίτερα χρήσιμο το Κεφάλαιο Γ’ το οποίο έχει τίτλο «Τα μέρη της πόλεως», με αναφορές σε Ταχτά Καλέ (περιοχή κοντά στην διασταύρωση Εγνατίας και Ι. Δραγούμη σήμερα), οδό Πούλια (περίπου στην σημερινή οδό Ερμού, όπου ήταν και η ομώνυμη συνοικία των Εβραίων) καθώς και στον Φαρδύ Δρόμο (η σημερινή Εγνατία Οδός). Εξίσου ενδιαφέρον και το Κεφάλαιο Ε’ με τίτλο «Εκκλησίαι και Μοναστήρια», όπου αναφέρει την άποψη ότι η Θεσσαλονίκη κατά τα Βυζαντινά χρόνια είχε και αυτή, όπως η Κωνσταντινούπολη, 365 εκκλησίες.

Η γλώσσα των βιβλίων δεν είναι δημοτική, μια περίεργη καθαρεύουσα μοιάζει, σχετικά δύσκολη για νέους αναγνώστες, αν και όσο περισσότερο διαβάζει κάποιος το κείμενο των βιβλίων, τόσο ευκολότερα καταλαβαίνει τι θέλει να περιγράψει ο συγγραφέας. Η ποιότητα των βιβλίων δεν είναι κάτι το ιδιαίτερο. Αν κάποιος ενδιαφέρεται για την τοπογραφία της πόλης κατά τα Βυζαντινά χρόνια ή κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, η Αστυγραφία είναι ένα πολύ χρήσιμο βιβλίο.

1 σχόλιο

Filed under Συγγραφείς, ΧΑΤΖΗ ΙΩΑΝΝΟΥ, Μιχαήλ