Tag Archives: ρωμαϊκή θεσσαλονίκη

Η ιστορία των Δημήτριων από την αρχαιότητα έως σήμερα

img045

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Δημήτρια, ένας θεσμός μέσα στο χρόνο

Συγγραφέας: Βαγγέλης Λαδόπουλος

Έκδοση: Βάνιας (1989)

ISBN: –

Τιμή: –

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Φαντάζομαι ότι οι περισσότεροι Θεσσαλονικείς έχουν ακούσει για τα Δημήτρια, τις εκδηλώσεις, που οργανώνονται στην πόλη μας κάθε Οκτώβριο. Κατά την περίοδο της Βυζαντινής Θεσσαλονίκης πάντως τα Δημήτρια ήταν η μεγαλύτερη γιορτή της πόλης, καθώς συνδύαζαν τον εορτασμό του πολιούχου της Θεσσαλονίκης με εμπορικές και πολιτιστικές δραστηριότητες. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης μιλάει για την ιστορία αυτού του θεσμού, διατρέχοντας σχεδόν όλες τις ιστορικές περιόδους της πόλης.

Η έκδοση είναι απλή χωρίς τίποτα το ιδιαίτερο. Χάρτινο εξώφυλλο, που απεικονίζει το μαρτύριο του Αγίου Δημητρίου. Λίγες φωτογραφίες σε κακή ανάλυση στο τέλος του βιβλίου, όπου υπάρχουν η βιβλιογραφία και κάποιες σημειώσεις. Στην αρχή του βιβλίου υπάρχει ένας χρονολογικός πίνακας, ενώ στο τέλος υπάρχει το πρόγραμμα κάποιων Δημητρίων, του 1966 (η πρώτη διοργάνωση), του 1970, του 1973, του 1985 και του 1988 (τα τελευταία πριν εκδοθεί το βιβλίο).

Το βιβλίο χωρίζεται σε 4 μέρη, τα οποία ακολουθούν μια χρονολογική σειρά, από τη δημιουργία της Θεσσαλονίκης έως τις σύγχρονες ημέρες (να έχετε υπόψη ότι το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1989.

  • Το πρώτο μέρος έχει τίτλο «Πριν τη μεγάλη ακμή» και ξεκινάει από τη γένεση της πόλης έως τις αρχές του 14ου αιώνα. Εδώ γίνονται αναφορές στους Καβείρους, θεότητες, που λατρεύονταν στη Θεσσαλονίκη και προς τιμήν των οποίων διοργανώνονταν κάθε 4 χρόνια τα Καβείρια, γιορτές με εμπορικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Ο θεός Κάβειρος για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης ήταν έφιππος, με λευκή χλαμίδα και στρατιωτική περιβολή και προστάτευε την πόλη από τους εχθρούς και πολεμούσε μαζί με τους κατοίκους. Η εικόνα αυτή θα διατηρηθεί στη μνήμη των Θεσσαλονικέων και μετά από αιώνες, όταν τη θέση του Κάβειρου θα πάρει ο Άγιος Δημήτριος. Στο μέρος αυτό υπάρχουν επίσης στοιχεία για τη λατρεία του Αγίου Δημητρίου, αλλά και για τα Δημήτρια της Βυζαντινής περιόδου, για τα οποία μαθαίνουμε κάποια πράγματα στο γνωστό διάλογο μεταξύ του Τιμαρίωνα και του του Κυδίωνα, όπου τα Δημήτρια παρομοιάζονται με τα Παναθήναια των Αθηνών και τα Πανιώνια της Μιλήτου.
  • Το δεύτερο μέρος έχει τίτλο «Η μεγάλη ακμή 1300-1430 μ.Χ.» και μιλάει για την ανάπτυξη της πόλης σε αυτήν την περίοδο, η οποία είναι γνωστή και ως «Χρυσός Αιώνας της Θεσσαλονίκης». Ενώ το Βυζάντιο αργοσβήνει και χάνει την αίγλη του, η Θεσσαλονίκη γνωρίζει μια ανάπτυξη στο εμπόριο, αλλά κυρίως στις τέχνες και τα γράμματα. Στην πόλη συγκεντρώνονται λόγιοι και φιλόσοφοι της εποχής, οι οποίοι μελετούν την αρχαία ελληνική γραμματεία. Την ίδια περίοδο θα γίνει και το Κίνημα των Ζηλωτών, μια επανάσταση, που αντίστοιχή της θα κάνει να δει η Ευρώπη περίπου 500 χρόνια. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο τα Δημήτρια εξακολουθούν να αποτελούν έναν ξεχωριστό θεσμό. Πολύ ενδιαφέρον στο μέρος αυτό είναι οι αναφορές, που γίνονται σχετικά με το τελετουργικό της περιφοράς του κιβωτίου με τα οστά του Αγίου Δημητρίου, καθώς και η αναφορά στο τελετουργικό των εκκλησιαστικών λειτουργιών.
  • Το τρίτο μέρος έχει τίτλο «Η Τουρκοκρατία» και μιλάει για την περίοδο από την άλωση της πόλης το 1430 έως το 1912 και την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Σε αυτήν την περίοδο φυσικά δεν υπήρχαν Δημήτρια, αλλά γίνονται κάποιες αναφορές στις προσπάθειες διατήρησης του πνευματικού κόσμου της πόλης.
  • Το τέταρτο μέρος έχει τίτλο «Η αναγέννηση του θεσμού των Δημητρίων» και περιγράφει την περίοδο από το 1912 έως τις σύγχρονες μέρες. Ουσιαστικά αυτό, που είναι πιο κοντά θεσμικά στα Δημήτρια του παρελθόντος είναι η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης και όχι τα Δημήτρια, όπως αυτά γιορτάζονται σήμερα. Η ΔΕΘ ξεκίνησε τη λειτουργία της το 1926 και αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για την πόλη, με τεράστια επιτυχία, που ούτε οι ιδρυτές της μάλλον δεν φαντάζονταν. Τα Δημήτρια, όπως εμείς τα ξέρουμε, ξεκίνησαν το 1966 υπό την αιγίδα και την οργάνωση του ΕΟΤ και αρχικά είχαν σκοπό την ανάδειξη του Βυζαντινού πολιτισμού. Στη συνέχεια ο Δήμος Θεσσαλονίκης θα αναλάβει τη διοργάνωσή τους, όπου έχουμε μόνο πολιτιστικές δραστηριότητες.

Βρήκα το βιβλίο ενδιαφέρον, κυρίως για τις αναφορές του στο παρελθόν. Δεν μιλάμε για ένα κείμενο, το οποίο θα μπει σε πολλές λεπτομέρειες, αλλά ο αναγνώστης θα λάβει μια γενική εικόνα της διαχρονικής σημασίας του θεσμού, άσχετα αν λίγα πράγματα θυμίζουν τα παλιά Δημήτρια. Αυτό, που αναδεικνύεται νομίζω είναι η συνέχιση μιας μακραίωνης ιστορίας, που ξεκινά από τα Καβείρια της αρχαιότητας, συνεχίζεται με τα Δημήτρια του Βυζαντίου και σήμερα έχει τη μορφή της ΔΕΘ και των σύγχρονων Δημητρίων. Δεν θα το βρείτε σε βιβλιοπωλεία, παρά μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία.

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under ΛΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Βαγγέλης, Συγγραφείς

Κρήνες, σιντριβάνια, κινστέρνες της Θεσσαλονίκης διηγούνται την ιστορία της πόλης

001

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Οι κρήνες της Θεσσαλονίκης αφηγούνται

Συγγραφέας: Ιωάννης Αρτόπουλος, Γιώργος Αρτόπουλος

Έκδοση: Ιδιωτική Έκδοση (2016)

ISBN: 978-1-5399-7686-8

Τιμή: Περίπου €25

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης κατέχει μία ξεχωριστή θέση στη βιβλιοθήκη μου. Ο λόγος είναι ότι προήλθε από την αγάπη και το μεράκι δύο ανθρώπων, πατέρα και γιου, οι οποίοι δεν είναι επαγγελματίες ιστορικοί ή αρχαιολόγοι κι όμως κατάφεραν μέσα από μια μακρόχρονη έρευνα να φτιάξουν ένα βιβλίο, το οποίο έχει να προσφέρει πολλά στη μελέτη του παρελθόντος της Θεσσαλονίκης. Αφορμή για το εξαιρετικό ταξίδι, που μας προσφέρουν οι συγγραφείς είναι οι κρήνες της πόλης (και οι φιάλες της, οι κινστέρνες της, τα σιντριβάνια της κα).

Η έκδοση είναι ιδιωτική, οπότε δεν βρίσκω σωστό να τη συγκρίνω με αντίστοιχες δουλειές, που θα έβγαζε ένας εκδοτικός οίκος, που έχει την πείρα και τα μέσα για να κυκλοφορήσει τέτοιου είδους βιβλία. Υπάρχουν πάρα πολλές φωτογραφίες στο κείμενο (360 αναφέρουν οι συγγραφείς) ,όλες ασπρόμαυρες.Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν οι αναφορές σε άλλους τίτλους. Στην τελευταία σελίδα γράφει ότι το βιβλίο τυπώθηκε τον Απρίλιο του 2017 στην Columbia της Νότιας Καρολίνας. Πυκνογραμμένο κείμενο. Στο οπισθόφυλλο υπάρχει μια περίληψη του κειμένου στα αγγλικά.

Όπως είπαμε και πριν, αυτό, που οδήγησε τους συγγραφείς στη δημιουργία αυτού του έργου, δεν είναι κάποια επαγγελματική ανάγκη, αλλά η αγάπη τους για την ιστορία και πιο συγκεκριμένα, το παρελθόν της Θεσσαλονίκης. Τον Ιωάννη Αρτόπουλο τον γνώρισα μέσα από τη σελίδα της ομάδας «Άγνωστη Θεσσαλονίκη» στο Facebook και θαύμαζα τις γνώσεις του και την έρευνα, που έκανε, ώστε να μεταφέρει στους υπόλοιπους τις σωστές πληροφορίες σχετικά με την ιστορία της πόλης, τα σημεία της και τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης.

Το αντικείμενο του βιβλίου ίσως ξαφνιάσει μερικούς και να μην καταλάβουν εξαρχής τη σημασία του έργου. Το νερό ήταν πάντα το πιο σημαντικό στοιχείο για την ανάπτυξη μιας πόλης και η σημασία του είχε αναγνωριστεί από τα χρόνια της αρχαιότητας. Το να χτίσει κάποιος μια βρύση ήταν κάτι πολύ σημαντικό και θεωρούνταν σπουδαία προσφορά στο κοινωνικό σύνολο. Η Θεσσαλονίκη στη μακραίωνη πορεία της είχε την τύχη να κοσμηθεί με πολλές κρήνες, μερικές εκ των οποίων παρέμειναν έως τις μέρες μας και κάποιες είναι πραγματικά στολίδια, κρίνοντας από την αρχιτεκτονική τους και το σχεδιασμό τους.

Στο βιβλίο υπάρχουν 6 κεφάλαια:

  • Το 1ο κεφάλαιο μας δίνει κάποιες σημαντικές πληροφορίες σχετικά με την ύδρευση της Θεσσαλονίκης.
  • Το 2ο κεφάλαιο μιλάει για τα λουτρά της Θεσσαλονίκης, τα οποία παλαιότερα έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην κοινωνική ζωή της πόλης.
  • Το 3ο κεφάλαιο ασχολείται με τις κινστέρνες της πόλης μας, από τα λιγότερο γνωστά κτίσματα στη Θεσσαλονίκη.
  • Το 4ο κεφάλαιο είναι και το «κυρίως θέμα» θα λέγαμε, του βιβλίου, καθώς αναλύει κρήνες της Θεσσαλονίκης, οι οποίες υπήρχαν ή υπάρχουν στην πόλη μας και οι οποίες έχουν ταυτοποιηθεί τοπογραφικά και γνωρίζουμε πού βρίσκονταν. Η ταξινόμησή τους γίνεται με βάση την τοποθεσία τους.
  • Το 5ο κεφάλαιο μιλάει για κρήνες, για τις οποίες υπάρχουν μεν στοιχεία, αλλά δεν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρίσκονταν.
  • Το 6ο κεφάλαιο τέλος μιλάει για κάποιες κρήνες, που παλαιότερα πιστεύαμε ότι βρίσκονται στη Θεσσαλονίκη, αλλά η μελέτη και η έρευνα απέδειξε ότι βρίσκονταν σε άλλους τόπους.

Όπως έγραψα και νωρίτερα, η αναφορά στις κρήνες αποτελεί μια αφορμή για τους συγγραφείς, ώστε να αναφέρουν και ιστορικές πληροφορίες γενικού και ειδικού ενδιαφέροντος σχετικές με τα κτίσματα αυτά. Σε κάποια σημεία ίσως η ορολογία δυσκολέψει τον αναγνώστη, καθώς χρησιμοποιούνται λέξεις και εκφράσεις εξειδικευμένες, κυρίως σχετικά με την κατασκευή τους. Ταξινομούνται οι κρήνες ανάλογα με το πού βρίσκονται και οι συγγραφείς χρησιμοποιούν ονομασίες οδών τόσο κατά την Οθωμανική περίοδο, όσο φυσικά και τις σημερινές. Ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει για κάθε μία κρήνη, που τον ενδιαφέρει φυσικά ξεχωριστά ή να κάνει μια βόλτα στην πόλη ακολουθώντας τις κρήνες της.

Στον επίλογο του βιβλίου αναφέρεται ότι παρουσιάζονται 85 κρήνες, 18 κινστέρνες, 10 φιάλες, 26 σιντριβάνια και πολλά πηγάδια, αγιάσματα κτλ. Αλλά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν οι ιστορικές πληροφορίες, άλλες περισσότερο γνωστές και άλλες άγνωστες, οι οποίες σχετίζονται με τις τοποθεσίες.

Προσωπικά το βιβλίο μου άρεσε πολύ. Όχι μόνο γιατί αν εξαιρέσουμε κάποιες λίγες κρήνες, των οποίων την ιστορία γνώριζα, για τις υπόλοιπες γνώριζα από λίγα έως τίποτα. Άλλος ένας λόγος, που μου άρεσε το βιβλίο είναι γιατί είναι γραμμένο με μεράκι και προέρχεται εξολοκλήρου από την αγάπη ενός ανθρώπου για την ιστορία της πόλης μας. Από τις πιο ενδιαφέρουσες εκδόσεις πιστεύω της προηγούμενης χρονιάς στην κατηγορία των ιστορικών βιβλίων για τη Θεσσαλονίκη.

 

Σχολιάστε

Filed under ΑΡΤΟΠΟΥΛΟΣ, Γιώργος, ΑΡΤΟΠΟΥΛΟΣ, Ιωάννης, Συγγραφείς

Τα ψηφιδωτά δάπεδα της Ρωμαϊκής και Βυζαντινής Θεσσαλονίκης

Σάρωση_20170523

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Τα ψηφιδωτά δάπεδα της Θεσσαλονίκης

Συγγραφέας: Παναγιώτα Ασημακοπούλου-Ατζακά

Έκδοση: Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών (1998)

ISBN: 960-86095-3-4

Τιμή: –

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Στους χιλιάδες ιστορικούς τίτλους, που κυκλοφόρησαν σχετικά με τη Θεσσαλονίκη, υπάρχουν κάποιοι, που ξεχωρίζουν για την αξία και τη σημασία τους. Για ένα τέτοιο βιβλίο θα μιλήσουμε στη σημερινή ανάρτηση, το μοναδικό έργο της Παναγιώτας Ασημακοπούλου-Ατζακά αφιερωμένο στα ψηφιδωτά δάπεδα της Θεσσαλονίκης.

Η έκδοση είναι άριστη. Η έκδοση αυτή είχε χρηματοδοτηθεί από τον Οργανισμό «Θεσσαλονίκη, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 1997». Η πλουσιότατη βιβλιογραφία είναι στην αρχή του βιβλίου, μαζί με τις συντομογραφίες, οι οποίες είναι πάρα πολλές. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει κατάλογος με τους πίνακες, τις εικόνες, ένα ευρετήριο και όλες οι φωτογραφίες μαζεμένες. Σκληρό εξώφυλλο δερματόδετο, που καλύπτεται από πλαστικοποιημένη κουβερτούρα. Δυστυχώς οι περισσότερες φωτογραφίες είναι ασπρόμαυρες και δεν μπορούν να αναδειχτούν τα χρώματα των ψηφιδωτών. Υπάρχουν φυσικά και κάποιες έγχρωμες φωτογραφίες. Υπάρχει επίσης και ένας χάρτης, που σημειώνει τις θέσεις, όπου βρέθηκαν τα διάφορα ψηφιδωτά δάπεδα στην πόλη.

Το βιβλίο είναι η τρίτη συνέχεια ενός μεγάλου έργου με τίτλο «Σύνταγμα των παλαιοχριστιανικών ψηφιδωτών δαπέδων της Ελλάδος», που αναφέρεται στα δάπεδα, που συναντάμε σε Μακεδονία και Θράκη. Πιο συγκεκριμένα το βιβλίο είναι το πρώτο μέρος αυτής της τρίτης συνέχειας και επικεντρώνεται στα ψηφιδωτά δάπεδα, που βρέθηκαν σε διάφορες ανασκαφές, είτε αρχαιολογικές, είτε σε ανασκαφές για χτίσιμο οικοδομών.

Χρονικά το βιβλίο μελετάει τα δάπεδα από την προγαλεριανή περίοδο (2ος αιώνας μ.Χ.) έως και τον 6ο αιώνα μ.Χ. Πρόκειται για μία περίοδο με έντονη οικοδομική δραστηριότητα στην πόλη, με αποτέλεσμα και τη δημιουργία πολλών ψηφιδωτών δαπέδων σε δημόσια και ιδιωτικά κτίρια.

Το κείμενο είναι εξαιρετικά δύσκολο για τον μέσο αναγνώστη, ο οποίος δεν διαθέτει εξειδικευμένες γνώσεις αρχαιολογίας ή αρχιτεκτονικής. Βέβαια το βιβλίο δεν απευθύνεται στον μέσο αναγνώστη. Προσωπικά διάβασα κάποια κομμάτια του μόνο, όσα μπορούσα να καταλάβω με τη βοήθεια σημειώσεων, του διαδικτύου και άλλων βιβλίων. Υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες (για καλό το λέω αυτό) και ο αναγνώστης θα πρέπει να διαβάζει το κείμενο και να πηγαίνει στις πίσω σελίδες, όπου υπάρχουν οι φωτογραφίες και τα σχέδια έτσι ώστε να καταλαβαίνει πάνω κάτω κάποια πράγματα.

Κάτι, που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη είναι ότι τα ψηφιδωτά αυτά δεν υπάρχουν μόνο σε ναούς και άλλα κτίρια στο κέντρο της πόλης, αλλά υπάρχουν πάρα πολλά δείγματα όσο ανεβαίνουμε προς την Άνω Πόλη. Κάποια από αυτά αποσπάσθηκαν και είναι σε μουσεία, κάποια παρέμειναν στη θέση τους και βρίσκονται σε υπόγεια πολυκατοικιών και δυστυχώς για μερικά αγνοείται η τύχη τους. Ανατολικά στην περιοχή των Πανεπιστημίων και δυτικά στη σημερινή Ξηροκρήνη έχουν επίσης βρεθεί πολλά ψηφιδωτά δάπεδα, όπως και στο Πανόραμα ακόμη!

Αυτό, που χάρηκα πάντως ήταν οι εικόνες και τα σχέδια, καθώς με ταξίδεψαν στα χρόνια εκείνα και μου έδωσαν μια εικόνα για το πού περπατούσαν οι συμπολίτες μας εκείνης της εποχής. Θα προτιμούσα βέβαια όλες οι φωτογραφίες να είναι έγχρωμες.

Πριν από κάμποσο καιρό είχε παρουσιαστεί στη Vivlioniki το εκπληκτικό έργο «Ψηφιδωτά της Θεσσαλονίκης«, που αναφερόταν στα ψηφιδωτά των Βυζαντινών ναών της πόλης μας. Το βιβλίο αυτό της Ασημακοπούλου-Ατζακά εμπλουτίζει τις γνώσεις μας για την σπουδαία αυτή τέχνη της ψηφοθεσίας στην πόλη μας. Με τις ανασκαφές για τα έργα του Μετρό βρέθηκαν και άλλα δείγματα τέτοιας τέχνης, τα οποία πιστεύω καλό θα ήταν να συμπεριληφθούν σε μια νεότερη έκδοση, όσο δύσκολο και αν είναι κάτι τέτοιο. Μπορεί το βιβλίο προσωπικά να με δυσκόλεψε πολύ και να μην κατάφερα να το διαβάσω όλο, αλλά η αξία του είναι δεδομένη.

 

Σχολιάστε

Filed under ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ-ΑΤΖΑΚΑ, Παναγιώτα, Συγγραφείς

Τα ψηφιδωτά της Ροτόντας

001

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης και τα ψηφιδωτά της

Συγγραφέας: Bente Kiilerich, Hjalmar Torp

Έκδοση: Καπόν (2017)

ISBN: 978-618-5209-10-0

Τιμή: Περίπου €13

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Δεν έχει πολύ καιρό, που τελείωσαν οι εργασίες συντήρησης και αναστήλωσης στη Ροτόντα και το εσωτερικό του εμβληματικού κτιρίου απελευθερώθηκε από τις σκαλωσιές αποκαλύπτοντας στον επισκέπτη τα πανέμορφα ψηφιδωτά, που κοσμούν το χώρο. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης έχει θέμα αυτά τα ψηφιδωτά.

Η έκδοση είναι πάρα πολύ καλή. Οι εκδόσεις Καπόν έχουν παρουσιάσει μερικές από τις πιο προσεγμένες δουλειές, που κυκλοφορούν στα βιβλιοπωλεία. Οι συγγραφείς του βιβλίου είναι Νορβηγοί, ένδειξη ότι τα ψηφιδωτά της Ροτόντας δεν αποτέλεσαν αντικείμενο μελέτης μόνο των Ελλήνων ερευνητών και ιστορικών. Στο εξώφυλλο υπάρχει φωτογραφία με το πρόσωπο του Ονησιφόρου, ενός από τους μάρτυρες, που η μορφή του απεικονίζεται στα ψηφιδωτά. Πολλές και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες φωτογραφίες, σε άριστη ποιότητα, που παρουσιάζουν λεπτομέρειες, που ο επισκέπτης της Ροτόντας δεν μπορεί να δει στα ψηφιδωτά όταν τα κοιτάει από το δάπεδο. Στο τέλος υπάρχει βιβλιογραφία (μετά το 2000) καθώς και ένα μικρό χρονολόγιο της Ροτόντας. Ένα στοιχείο, που κάνει εντύπωση είναι το ότι στο βιβλίο γράφει πως το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2017 (!), φαντάζομαι κάποιος λόγος θα υπάρχει για αυτό. Εγώ πάντως το βρήκα στα βιβλιοπωλεία το 2016…

Μετά από μία σύντομη ιστορική αναδρομή στην πορεία του ναού από τη θεμελίωσή του έως τη μετατροπή του σε χριστιανικό ναό και τη δημιουργία των ψηφιδωτών, οι συγγραφείς παρουσιάζουν και περιγράφουν τα ψηφιδωτά της Ροτόντας, δίνοντας περισσότερη προσοχή φυσικά στις μορφές των μαρτύρων, που αποτελούν το μεγαλύτερο και εντυπωσιακότερο κομμάτι της σύνθεσης. Προς το τέλος του βιβλίου υπάρχει ένα σημαντικό κείμενο σχετικά με τον τρόπο, που δημιουργήθηκαν όλα αυτά τα αριστουργήματα της τέχνης, ενώ το κεφάλαιο, που μιλάει για την αισθητική των ψηφιδωτών αποκαλύπτει την υψηλότατη τεχνική, που χρειαζόταν για να παρουσιαστεί στο τέλος αυτό το αποτέλεσμα. Για την ιστορία και την αρχιτεκτονική της Ροτόντας πάντως μπορείτε να διαβάσετε και το έργο του Slobodan Curcic.

Σκοπός των συγγραφέων είναι το βιβλίο αυτό να μην διαβαστεί σε κάποιο σαλόνι, αλλά να το έχει ο αναγνώστης μαζί του όταν θα επισκεφτεί το μνημείο, σαν οδηγός δηλαδή. Η γλώσσα είναι όσο το δυνατόν πιο απλή, ώστε να γίνεται κατανοητή από τους περισσότερους. Με μια επίσκεψη στη Ροτόντα και παρατηρώντας τα έργα παράλληλα με την ανάγνωση του βιβλίου, θα λυθούν πολλές απορίες και το βιβλίο θα γίνει ακόμη πιο κατανοητό.

Το βιβλίο μου άρεσε πολύ. Δεν έχει την πληρότητα βέβαια του μνημειώδους έργου «Τα ψηφιδωτά της Θεσσαλονίκης«, αλλά δεν είναι εύκολο από την άλλη να κουβαλάς βιβλίο 360 σελίδων για οδηγό! Είμαι σίγουρος ότι θα σας βοηθήσει να απολαύσετε πολύ περισσότερο τα εξαιρετικά ψηφιδωτά της Ροτόντας. Για την ποιότητα του βιβλίου νομίζω ότι είναι και σε πολύ καλή τιμή.

 

1 σχόλιο

Filed under Συγγραφείς, KIILERICH, Bente, TORP, Hjalmar

Δύο διαλέξεις του Αλέξανδρου Λέτσα για την προ-Οθωμανική Θεσσαλονίκη

Σάρωση_20160418

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Δύο διαλέξεις

Συγγραφέας: Αλέξανδρος Λέτσας

Έκδοση: Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών (1964)

ISBN: –

Τιμή: Περίπου €4

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Η σημερινή ανάρτηση έχει σχέση με ένα βιβλίο, το οποίο βασίστηκε σε δύο διαλέξεις, που είχε δώσει ο Αλέξανδρος Λέτσας μπροστά σε στρατιωτικό κοινό πιθανότατα το 1963 (για τη μία είμαστε βέβαιοι, για την άλλη δεν υπάρχει ακριβής χρονική αναφορά). Ο Αλέξανδρος Λέτσας υπήρξε για πολλά χρόνια γενικός γραμματέας της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών (ΕΜΣ) και πρωτεργάτης για την ανέγερση του σημερινού κτιρίου της Εταιρείας, απέναντι από τον Λευκό Πύργο.

Η έκδοση οπτικά είναι η απλή και κλασική της ΕΜΣ. Χάρτινο εξώφυλλο, δεν υπάρχουν βιβλιογραφικές αναφορές, καθώς όπως είπαμε το βιβλίο βασίστηκε σε προφορικό λόγο, γλώσσα καθαρεύουσα, χωρίς ιδιαίτερες δυσκολίες στην κατανόησή της.

Η πρώτη διάλεξη είχε τίτλο «Τα ελατήρια, άτινα ώθησαν τον Κάσσανδρον να ιδρύση, την Θεσσαλονίκην» και δόθηκε στην αίθουσα του τότε Στρατιωτικού Θεάτρου Θεσσαλονίκης, το οποίο βρίσκονταν στο χώρο περίπου, που είναι σήμερα το Δημαρχιακό Μέγαρο. Το κοινό ήταν αξιωματικοί του Γ’ Σώματος Στρατού. Ο Λέτσας στη διάλεξη αυτή θέλησε να παρουσιάσει τη σπουδαιότητα της γεωγραφικής θέσης της Θεσσαλονίκης διαχρονικά και επίσης θέλησε να τονίσει ότι η επιλογή αυτής της θέσης δεν ήταν τυχαία, αλλά συνδυασμός πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών λόγων. Μεγάλο μέρος της διάλεξης αυτής είχε αφιερώσει στα τείχη της πόλης (στρατιωτικό το κοινό γαρ, έπρεπε να τονιστεί η αξία της άμυνας της Θεσσαλονίκης), ενώ η σχέση της πόλης με τη θάλασσα και τα κοντινά ποτάμια επίσης τονίστηκε ιδιαίτερα. Στο σύνολό της ο λόγος του Λέτσα δεν πρέπει να κούρασε το ακροατήριό του, ενώ οι συχνές παραπομπές, που έκανε σε παραδείγματα του εξωτερικού στόλισαν το κείμενο. Φαντάζομαι ότι όσοι την άκουσαν θα κατάφεραν να κρατήσουν κάποια πράγματα, από όσα ανέφερε ο ομιλητής.

Η δεύτερη διάλεξη είχε τίτλο «Η εξέλιξις της Θεσσαλονίκης κατά την Μακεδονικήν, Ρωμαϊκήν και Βυζαντινήν περίοδον» και δόθηκε στην αίθουσα τελετών της ΕΜΣ στις 9 Ιουλίου του 1963. Το κοινό ήταν απόφοιτοι αξιωματικοί των στρατιωτικών σχολών της χώρας. Η διάλεξη αυτή πρέπει να ήταν ιδιαίτερα κουραστική για το κοινό και φαντάζομαι θα κράτησε και μεγάλο χρονικό διάστημα. Η πορεία της πόλης επιχειρήθηκε να δοθεί με τα τότε δεδομένα. Η Μακεδονική περίοδος, που συνολικά δεν κράτησε ούτε δύο αιώνες παρουσιάζεται σχετικά σύντομα. Πολλές λεπτομέρειες υπάρχουν για την Ρωμαϊκή περίοδο, που ακολούθησε και κατά την οποία ουσιαστικά η πόλη εξελίχθηκε σε μεγαλούπολη και σημαντικό κέντρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Εδώ τονίστηκε και η επίσκεψη του Αποστόλου Παύλου στην πόλη μας, ενώ γίνονται πολλές αναφορές στις «συντεχνίες» της εποχής, οι οποίες τότε λέγονταν «συνήθειες». Για τη Βυζαντινή περίοδο υπάρχει επίσης εκτεταμένο κείμενο, από το οποίο ξεχωρίζουν οι αναφορές στους λόγιους της πόλης κυρίως κατά τον 14ο αιώνα. Οι τόσες πολλές λεπτομέρειες δεν νομίζω να ενδιέφεραν πάντως το κοινό αυτής της διάλεξης.

Σε γενικές γραμμές βρήκα το βιβλίο ενδιαφέρον, περισσότερο ίσως επειδή το υπογράφει ο Λέτσας, ο οποίος ήταν από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ΕΜΣ. Αξίζουν κάποια κομμάτια, όπως αυτό για την οργάνωση των Θεσσαλονικέων πολιτών ή οι αναφορές στους λόγιους. Από τις δύο διαλέξεις πιστεύω περισσότερο ουσιαστική ήταν η πρώτη. Τα σύγχρονα ιστορικά δεδομένα μπορεί να έχουν αναθεωρήσει κάποιες από τις απόψεις, που προβάλλονται στο βιβλίο, αλλά όπως κάθε παλαιότερο κείμενο έχει τη δική του αξία.

Σχολιάστε

Filed under ΛΕΤΣΑΣ, Αλέξανδρος, Συγγραφείς

Η ζωή στη Θεσσαλονίκη μέσα από Ρωμαϊκές επιγραφές

vivlioniki122

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Επιγραφικά Θεσσαλονίκεια

Συγγραφέας: Παντελής Νίγδελης

Έκδοση: University Studio Press (2006)

ISBN: 960-12-1550-6

Τιμή: Περίπου €40

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Όπως έχουμε πει και σε πολλές άλλες αναρτήσεις μας, το αρχαίο και ρωμαϊκό παρελθόν της Θεσσαλονίκης παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο συγκριτικά με το βυζαντινό και οθωμανικό παρελθόν της πόλης. Οι πηγές μας είναι λίγες και ενέργειες, που θα μπορούσαν να μας διαφωτίσουν σχετικά, όπως οι ανασκαφές, είναι δύσκολο να γίνουν, λόγω του ότι η σύγχρονη πόλη είναι χτισμένη πάνω στην παλιά. Λίγα συγκριτικά είναι και τα βιβλία, που κυκλοφορούν για εκείνα τα χρόνια, κάποια έχουμε παρουσιάσει και στη Vivlioniki (πατήστε εδώ, εδώ, εδώ και εδώ για να δείτε κάποια από αυτά) και σκοπός είναι να παρουσιάζονται όλο και περισσότερα. Το βιβλίο για το οποίο θα μιλήσουμε σε αυτήν την ανάρτηση, μας ταξιδεύει πίσω στους αιώνες, που η Θεσσαλονίκη δεν είχε κλείσει ούτε 500 χρόνια ζωής.

Η έκδοση είναι καλή, με φωτογραφία εξώφυλλου ένα μοναδικό κομμάτι από ψηφιδωτό δαπέδου, που είχε βρεθεί στη διασταύρωση Αντιγονιδών και Εγνατίας και τώρα φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Υπάρχουν πολλές φωτογραφίες επιγραφών στο πίσω μέρος του βιβλίου, μαζί με ευρετήριο προσώπων, λέξεων και γενικό ευρετήριο. Βιβλιογραφικά στοιχεία και συντομογραφίες βρίσκονται στις πρώτες σελίδες του βιβλίου.

Πριν ο αναγνώστης ξεκινήσει να διαβάζει το κυρίως θέμα του έργου, που είναι η μελέτη των διαφόρων επιγραφών, που έχουν σχέση με την πόλη μας, καλό θα ήταν να ξεκινήσει πρώτα από τον πρόλογο και τα συμπεράσματα, για να έχει μία ιδέα, του τι πρόκειται να διαβάσει, ειδικά αν ο αναγνώστης δεν είναι αρχαιολόγος, ιστορικός και γενικά δεν είναι κάτοχος των ειδικών γνώσεων, που απαιτεί αυτό το βιβλίο για την ανάγνωσή του.

Το έργο είναι μια μελέτη του Νίγδελη, πάνω σε επιγραφικά μνημεία, μικρά η μεγάλα, ολόκληρα ή σπασμένα, τα οποία έχουν να κάνουν είτε με την πόλη, είτε με τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης κατά την αρχαία και ρωμαϊκή (κυρίως) περίοδο.

Το βιβλίο χωρίζεται θεματικά σε 6 κεφάλαια:

  • Επιγραφές σχετικά με τη δημόσια ζωή της πόλης
  • Επιγραφές σχετικά με ιδιωτικούς συλλόγους της πόλης
  • Επιγραφές σχετικά με επαγγέλματα της πόλης
  • Επιγραφές σχετικά με τον πληθυσμό της πόλης
  • Επιγραφές σχετικά με ταφικές πρακτικές
  • Επιγραφές, που βρέθηκαν σε άλλες περιοχές, πέρα από την Θεσσαλονίκη και αφορούν την πόλη

Εάν δεν έχετε εξειδικευμένες γνώσεις σε ιστορία, αρχαιολογία και ίσως και λατινικά, τότε το βιβλίο θα σας φανεί ιδιαίτερα δύσκολο στην ανάγνωση και πιθανότατα θα σας κουράσει. Προσωπικά, το χρησιμοποιώ μόνο ως βιβλίο αναφορών και έχω διαβάσει μόνο συγκεκριμένα κομμάτια, που με ενδιέφεραν περισσότερο. Πιο συγκεκριμένα, το κεφάλαιο, που είναι αφιερωμένο στον πληθυσμό της πόλης, όπου αναφέρονται ονόματα καθημερινών συμπολιτών μας και θέματα που σχετίζονταν με αυτούς, μου άρεσε περισσότερο σαν αντικείμενο και ασχολήθηκα πιο πολύ με αυτό, παρά με κάποια άλλα. Προσπάθησα να το διαβάσω όπως ένα βιβλίο ιστορίας, αλλά μου φάνηκε αδύνατον.

Το γεγονός βέβαια, ότι εγώ δεν μπόρεσα να το παρακολουθήσω όσο ήθελα και το διαβάζω αποσπασματικά, δεν αναιρεί σε καμία περίπτωση την σπουδαιότητά του. Πρόκειται για ένα μοναδικό έργο, το οποίο νομίζω πολύ περισσότερο θα το εκτιμήσουν ιστορικοί, αρχαιολόγοι και φιλόλογοι. Μας παραθέτει τα ιστορικά ντοκουμέντα, με τα οποία η επιστήμη της ιστορίας προσπαθεί να καταλάβει τον τρόπο λειτουργίας της πόλης και των ανθρώπων της περίπου 2000 χρόνια πριν. Βρήκα γοητευτικό το γεγονός, ότι περιγράφονται όχι τα μεγάλα και τα σπουδαία γεγονότα, αλλά μικρά, καθημερινά, που σπάνια γίνεται λόγος για αυτά, αλλά είναι περισσότερο κοντά στις ζωές των περισσοτέρων μας.

Χωρίς να είμαι ο ειδικός, που μπορώ να κρίνω το βιβλίο, θα σας το πρότεινα να το αποκτήσετε. Σίγουρα είναι μια πολύ δύσκολη μελέτη, αλλά αν το αντιμετωπίσετε όπως ένα λεξικό και όχι όπως ένα ιστορικό βιβλίο, που διηγείται κάποια γεγονότα, νομίζω ότι θα σας αρέσει. Τον τελευταίο καιρό έχω δει να κυκλοφορεί επίσης και σε πολύ καλύτερη τιμή από τα €40, που αναφέρει το Biblionet, εγώ το είχα βρει στη τιμή των €10 από το ΜΙΕΤ.

1 σχόλιο

Filed under ΝΙΓΔΕΛΗΣ, Παντελής, Συγγραφείς

Η Θεσσαλονίκη των μνημείων

vivlioniki004

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Θεσσαλονίκη, η πόλη και τα μνημεία της

Συγγραφέας: Λάμπρος Τσακτσίρας, Καίτη Παπάνθιμου, Γιώργος Μάντζιος, Νίκος Καλογήρου

Έκδοση: Μαλλιάρης (2003)

ISBN: 960-239-668-7

Τιμή: Περίπου €21

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Η Θεσσαλονίκη από την εποχή που ιδρύθηκε, μέχρι και σήμερα, υπήρξε πάντοτε πόλη. Με διακυμάνσεις στον πληθυσμό της, με περιόδους ακμής και παρακμής, αλλά πάντοτε ήταν πόλη, κέντρο εμπορικό και πολιτιστικό για 3 αυτοκρατορίες (Ρωμαϊκή, Βυζαντινή, Οθωμανική). Η εξέλιξη της πόλης δεν μπορούσε να μην αφήσει τα αποτυπώματά της στο σώμα της Θεσσαλονίκης, πολλά από τα οποία μπορεί ο διαβάτης να αντικρίσει στον περίπατό του και πολλά είναι θαμμένα και περιμένουν κάποια στιγμή να δούνε το φως. Δυστυχώς πολλά είναι και αυτά που χάθηκαν στον χρόνο, για διάφορους λόγους (επιδρομές, πυρκαγιές, κλοπές κτλ). Το βιβλίο αυτό ασχολείται με πολλά από αυτά τα αποτυπώματα, τα οποία γνωστοί και άγνωστοι άφησαν κατά το πέρασμά τους από την πόλη και τα οποία σήμερα στολίζουν την Θεσσαλονίκη. Μνημεία διασκορπισμένα με την δική τους μοναδική σημασία, από την εποχή της αρχαιότητας μέχρι και σήμερα.

Η έκδοση είναι πάρα πολύ καλή. Αυτή που έχω εγώ έχει σκληρό εξώφυλλο και κουβερτούρα, αλλά κυκλοφορεί το βιβλίο και με μαλακό εξώφυλλο, που είναι και πιο οικονομική. Πολλές φωτογραφίες, άλλες γνωστές, άλλες όχι, καινούριες και παλιές, έγχρωμες και ασπρόμαυρες. Στο τέλος υπάρχει πλούσιο ευρετήριο όρων και ονομάτων, ιδιαίτερα χρήσιμο.

Το βιβλίο είναι κάτι ανάμεσα σε έναν τουριστικό οδηγό και ένα ιστορικό βιβλίο. Χωρίζεται σε 5 βασικά μέρα, τα οποία έχουν το καθένα μικρότερα κεφάλαια. Πριν από αυτά υπάρχει ένα χρονολόγιο, με τις σημαντικότερες χρονολογίες για την ιστορία της πόλης, καθώς και ένα σύντομο ιστορικό, όπου σε 18 σελίδες ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει για πάνω από 2300 χρόνια ιστορίας. Τα 5 βασικά μέρη του βιβλίου είναι τα εξής:

  • Αρχαιότητα

Η λιγότερο γνωστή από όλες τις εποχές της Θεσσαλονίκης, λόγω έλλειψης στοιχείων. Εκτείνεται από την ίδρυση της πόλης, μέχρι την ίδρυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τα σημαντικότερα μνημεία αυτής της περιόδου που μας έχουν απομείνει, προέρχονται από την Ρωμαϊκή εποχή (Γαλεριανό Συγκρότημα, Αρχαία Αγορά). Άγνωστοι στους περισσότερους είναι οι οικισμοί σε Τούμπα και Καραμπουρνάκι, σημάδια κατοίκησης της περιοχής από την προϊστορική περίοδο. Στο τέλος του μέρους αυτού, υπάρχει αναφορά στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

  • Βυζαντινά Χρόνια

Περίοδος που η Θεσσαλονίκη ήταν η Συμβασιλεύουσσα και έχουν φτιαχτεί κάποια από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης, εκτείνεται από την ίδρυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, μέχρι την άλωση της πόλης από τους Οθωμανούς. Όλοι οι σπουδαίοι ναοί περιγράφονται στις σελίδες αυτού του κεφαλαίου, μαζί με τα Τείχη της πόλης, αλλά και το Βυζαντινό Μουσείο Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης.

  • Μεταβυζαντινοί Ναοί

Είναι ξεχωριστό κεφάλαιο, με αναφορές σε ναούς που χτίστηκαν στην Θεσσαλονίκη κατά την Οθωμανική περίοδο. Μπορεί να μην έχουν την «δόξα» η την μεγαλοπρέπεια της Αχειροποιήτου ή της Αγίας Σοφίας, αλλά κουβαλάνε την δική τους ιστορία. Αποτέλεσαν εστίες συσπείρωσης του χριστιανικού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης και αδίκως δεν αποτελούν πόλο έλξης για τους περισσότερους.

  • Μνημεία Μουσουλμανικής Αρχιτεκτονικής

Για πολιτικούς λόγους, είναι τα πιο αδικημένα στολίδια της Θεσσαλονίκης. Αν βρίσκονταν κάπου αλλού, η πόλη που θα τα είχε θα τα αναδείκνυε ως απόδειξη των πολλών διαφορετικών πολιτισμών που πέρασαν από εκεί. Τα τελευταία χρόνια, ευτυχώς, γίνονται προσπάθειες αναστήλωσης όσων έχουν μείνει. Θεωρώ λάθος του βιβλίου ότι δεν περιγράφεται σε αυτό το μέρος ο Λευκός Πύργος, που είναι χτίσμα της Οθωμανικής περιόδου, αλλά επιλέχτηκε να περιγραφεί στο μέρος για τα Τείχη. Εκεί βρίσκεται και η αναφορά στον Πύργο του Τριγωνίου, επίσης Οθωμανικό κτίσμα, ίσως το καλύτερο μπαλκόνι της πόλης μας.

  • Νεότερη και Σύγχρονη Θεσσαλονίκη

Επίσης αδικημένη περίοδος, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να αναδεικνύεται. Τα μνημεία της πόλης από τον 19ο αιώνα μέχρι και σήμερα είναι πολλά και σημαντικά. Από τα «νεοκλασσικά», όπως κακώς τα χαρακτηρίζουν οι περισσότεροι, της Βασ. Όλγας, την σύγχρονη αρχιτεκτονική, την οποία επίσης κακώς πολλοί έχουν συνδυάσει με την αντιπαροχή, μνημεία τα οποία πολλά είναι λειτουργικά και επισκέψιμα. Υπάρχει ένα ωραίο κεφάλαιο για την εξέλιξη της Άνω Πόλης, περιοχή που προστατεύτηκε, έστω και αργά, από το Κράτος.

Νωρίτερα είχα γράψει ότι το βιβλίο είναι κάτι ανάμεσα σε τουριστικό οδηγό και ιστορικό βιβλίο. Νομίζω αποτελεί έργο, το οποίο κάποιος θα πρέπει να διαβάσει πριν επισκεφτεί ένα μνημείο της πόλης ή να το έχει μαζί του όταν το επισκεφτεί. Πολλές φορές βλέπουμε λεπτομέρειες ενός μνημείου, χαζεύουμε τα μάρμαρα ή τις γύψινες επενδύσεις ή τις ζωγραφιές και τα ψηφιδωτά, μπορεί να μας κάνουν εντύπωση, να γοητευόμαστε από ό,τι βλέπουμε, αλλά στην ουσία να μην καταλαβαίνουμε αυτά τα έργα. Εδώ είναι που χρειάζονται τέτοια βιβλία, με απλό (όχι απλοϊκό) τρόπο, εξηγούν αυτά τα κομμάτια, που εκ των πραγμάτων δεν μπορούμε να γνωρίζουμε. Είναι τότε που αναδεικνύεται η πραγματική ομορφιά των μνημείων μας, όταν καταλαβαίνουμε την ιστορία τους.

Η έκδοση που έχω εγώ είναι του 2003, στα χρόνια που πέρασαν έχουμε νέα ευρήματα από ανασκαφές, κυρίως του Μετρό, ενώ έχουν αναδειχτεί κτίρια, που παλαιότερα βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση (τελευταίο παράδειγμα η Βίλλα Πετρίδη στην δυτική είσοδο της πόλης, απέναντι από τα Δικαστήρια). Πιστεύω ότι καλό θα ήταν να βγει μια νέα, ανανεωμένη έκδοση, με προσθήκες ώστε να είναι το βιβλίο πιο πλήρες. Έχει κυκλοφορήσει και η αγγλική έκδοση, οπότε μπορεί το βιβλίο να είναι ένα καλό δώρο για κάποιον ξένο φίλο σας. Την ελληνική έκδοση δωρίστε την στον εαυτό σας.

1 σχόλιο

Filed under ΚΑΛΟΓΗΡΟΥ, Νίκος, ΜΑΝΤΖΙΟΣ, Γιώργος, ΠΑΠΑΝΘΙΜΟΥ, Καίτη, Συγγραφείς, ΤΣΑΚΤΣΙΡΑΣ, Λάμπρος