Tag Archives: Εβραίοι

Συνταγές μαγειρικής των Θεσσαλονικέων Σεφαραδιτών

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Γεύση από Σεφαραδίτικη Θεσσαλονίκη

Συγγραφέας: Νίνα Μπενρουμπή, Επίκουρος (Αλβέρτος Αρούχ)

Έκδοση: Φυτράκη (2002)

ISBN: 960-535-254-0

Τιμή: Περίπου €25

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Στη Vivlioniki μέχρι τώρα έχουμε δει βιβλία λογιών λογιών. Ιστορικά, λογοτεχνικά, λευκώματα, κόμιξ, μέχρι και μία οπερέτα. Το αντικείμενο της σημερινής ανάρτησης έχει να κάνει με ένα στοιχείο πολιτισμού, που προσωπικά απολαμβάνω ιδιαίτερα, το φαγητό. Και πιο συγκεκριμένα είναι ένα βιβλίο μαγειρικής αφιερωμένο στη σεφαραδίτικη κουζίνα, η οποία για πολλούς αιώνες ήταν η κυρίαρχη στην πόλη μας.

Η έκδοση είναι πάρα πολύ καλή. Σκληρό εξώφυλλο, το οποίο κοσμεί μια φωτογραφία των αυγών χαμινάδος (Uevos haminados). Ευανάγνωστο κείμενο, λίγες φωτογραφίες σε πολύ καλή ανάλυση. Στο τέλος υπάρχουν κάποιες σημειώσεις. Την επιμέλεια του βιβλίου έχει κάνει η Tina Webb.

Την Νίνα Μπενρουμπή τη γνωρίσαμε στη Vivlioniki μέσα από την αυτοβιογραφία της. Ο έτερος συγγραφέας, ο Επίκουρος, ήταν από τους πιο γνωστούς κριτικούς γαστρονομίας στη χώρα μας και το όνομά του ήταν Αλβέρτος Αρούχ. Σεφαραδίτικης καταγωγής αμφότεροι οι συγγραφείς, έφεραν στις μνήμες και στα βιώματά τους στοιχεία της ιδιαίτερης αυτής κουζίνας και αποφάσισαν να μαζέψουν αυτά τα στοιχεία και να φτιάξουν ένα βιβλίο, όπου θα παρουσιάζονται όχι μόνο οι συνταγές, αλλά και πολιτιστικά στοιχεία των Εβραίων Θεσσαλονικέων, τα οποία σχετίζονται με την κουζίνα τους.

Πριν την παρουσίαση των συνταγών υπάρχουν κάποια εξαιρετικά κείμενα, τα οποία έχουν ιστορικό και πολιτισμικό ενδιαφέρον. Τον πρόλογο υπογράφει η Νίνα Μπενρουμπή, ο οποίος πέρα από το ενδιαφέρον του ως κείμενο, έχει και μια φωτογραφία από το 1943, λίγο καιρό μετά τη διαταγή των Γερμανών να φέρουν οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς το αστέρι του Δαυίδ στα ρούχα τους, όπου εμφανίζονται 7 νέοι της εποχής, με χαμόγελα, χωρίς να ξέρουν ότι λίγο καιρό μετά θα ζούσαν μόνον οι 3 τους. Από εκεί και πέρα υπάρχουν τρία κεφάλαια, τα οποία υπογράφει ο Επίκουρος, εκ των οποίων το πρώτο (μιλάει για το πώς το φαγητό και γενικότερα η κουζίνα σχετίζεται με τις μνήμες και την ιστορία των ανθρώπων, εν προκειμένω των Εβραίων Θεσσαλονικέων) και το δεύτερο (μιλάει για τις Εβραϊκές γιορτές και τα φαγητά, που έτρωγαν και τρώνε σ’αυτές τις μέρες) μου φάνηκαν πάρα πολύ ενδιαφέροντα.

Τώρα, για το κυρίως θέμα του βιβλίου δεν έχω άποψη, καθώς δεν έχω διαβάσει και πολλά βιβλία μαγειρικής. Οι συνταγές περιγράφονται με απλότητα. Χωρίζονται σε 11 κεφάλαια (σούπες, σαλάτες, αυγά, σφογγάτα, πίτες, λαδερά-όσπρια, γεμιστά λαχανικά, ψάρια, κεφτεδάκια, κρέατα, γλυκά). Σε κάθε συνταγή υπάρχει τόσο το ελληνικό, όσο και το λαντίνο όνομα του φαγητού. Κάποια είναι απλά (πχ κάποιες σαλάτες), κάποια κάπως πιο δύσκολα. Μερικά μπορούν να γίνουν εύκολα ακόμα και σήμερα, άλλα ίσως όχι (για παράδειγμα τα αυγά χαμινάδος λέει ότι χρειάζονται 8ωρο βράσιμο…). Οι περισσότερες είναι συνταγές της Μπενρουμπή, εκτός από τα γλυκά, όπου υπάρχουν συνταγές και από άλλα άτομα.

Βρήκα το βιβλίο εξαιρετικά ενδιαφέρον. Η μαγειρική και οι διατροφικές συνήθειες αποτελούν κομμάτι του πολιτισμού ενός λαού και δέχεται επιρροές από διάφορους παράγοντες. Για τους Εβραίους Θεσσαλονικείς η σεφαραδίτικη κουζίνα ήταν κομμάτι του χαρακτήρα τους, της ιστορίας και της ζωής τους. Δυστυχώς το βιβλίο έχει εξαντληθεί και μπορείτε να το βρείτε μόνο σε παλαιοβιβλιοπωλεία ή ξεχασμένο σε κάποιο ράφι ενός μικρού βιβλιοπωλείου. Αν το βρείτε, να το αποκτήσετε και να προσπαθήσετε να φτιάξετε μια Pastel de merendjena kon karne (μελιτζανόπιτα με κιμά) ή ένα Sevoyas kon prunas (στιφάδο με δαμάσκηνα).

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under ΑΡΟΥΧ, Αλβέρτος (Επίκουρος), ΜΠΕΝΡΟΥΜΠΗ, Νίνα, Συγγραφείς

Μετά την καταστροφή: Τα πρώτα βήματα των επιζώντων Εβραίων Θεσσαλονικέων και της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης

Σάρωση_20181211

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Ξανά στη Σαλονίκη – Η μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο (1945-1946)

Συγγραφέας: Λέων Ναρ

Έκδοση: Πόλις (2018)

ISBN: 978-960-435-638-6

Τιμή: Περίπου €14

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί πάρα πολλά και σημαντικά βιβλία για τον Εβραϊσμό της Θεσσαλονίκης, κάποια εκ των οποίων έχουν παρουσιαστεί και από τη Vivlinoiki. Η σημερινή ανάρτηση θα ασχοληθεί με το τελευταίο εξαιρετικό έργο του Λέοντα Ναρ, το οποίο μάλιστα εξετάζει μια άγνωστη πτυχή των Εβραίων Θεσσαλονικέων, καθώς μιλάει για όσα αντίκρισαν αυτοί, που επέζησαν του Ολοκαυτώματος της πόλης μας.

Η έκδοση είναι εξαιρετική, όπως θα περιμέναμε άλλωστε από τις εκδόσεις Πόλις. Ευανάγνωστο κείμενο, λιτό εξώφυλλο, στο τέλος υπάρχουν οι σημειώσεις και οι βιβλιογραφικές αναφορές της έρευνας.

Όπως είπαμε και νωρίτερα, ενώ για την προπολεμική ζωή των Εβραίων Θεσσαλονικέων και για τα όσα συνέβησαν στην Κατοχή έχουν γραφτεί αρκετά βιβλία, λίγα γνωρίζουμε για το τι έγινε με όσους Εβραίους κατάφεραν να επιζήσουν και επέστρεψαν στην πόλη τους. Ο Ναρ ερεύνησε στα αρχεία της Ισραηλίτικης Κοινότητας Θεσσαλονίκης και στο αρχείο της παλιάς εφημερίδας «Ισραηλίτικον Βήμα», που κυκλοφόρησε μεταπολεμικά στην πόλη μας και μάζεψε πληροφορίες σημαντικές, που σχηματίζουν μια πρώτη εικόνα για τα όσα αντιμετώπισαν οι επιζώντες.

Το βιβλίο προλογίζει ο Στράτος Δορδανάς και ουσιαστικά γράφει όλα όσα θα έγραφα εγώ σε αυτήν την παρουσίαση και με καλύτερο τρόπο. Προσωπικά δεν κατάλαβα το διαχωρισμό της ύλης σε δύο μέρη, για μένα ο Ναρ έχει χωρίσει την έρευνά του σε 8 κεφάλαια, κάθε ένα εκ των οποίων αναλύει διαφορετικές πτυχές των δυσκολιών, που αντιμετώπισαν οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ναρ επέλεξε να περιορίσει την έρευνά του στα πρώτα δύο χρόνια μετά την απελευθέρωση, το 1945 και το 1946. Τα βασικά θέματα, που απασχολούν τον συγγραφέα είναι η απόδοση των λεηλατημένων περιουσιών των Εβραίων Θεσσαλονικέων, η οποία τελικά στις περισσότερες περιπτώσεις δεν έγινε, οι εξελίξεις σχετικά με το κατεστραμμένο Εβραϊκό Νεκροταφείο, οι προσπάθειες, που έγιναν για να εξυπηρετηθούν και να αντιμετωπίσουν βασικές δυσκολίες οι επιζώντες, οι εξελίξεις σχετικά με τη μοίρα των προδοτών της κοινότητας και κυρίως του Βιτάλ Χασόν και οι πρώτες εκλογές μεταπολεμικά στην Ισραηλιτική Κοινότητα, οι οποίες είχαν κάποια πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ναρ μας παρουσιάζει την κωλυσιεργία του Ελληνικού Κράτους και των μηχανισμών του, στο να βοηθήσει ή μάλλον πιο σωστά να αποδώσει δίκαιο στους ελάχιστους επιζώντες Εβραίους Θεσσαλονικείς. Αλλά και η εν γένει συμπεριφορά του απέναντί τους ήταν μάλλον αδιάφορη, ακόμη και όταν ψηφίζονταν νόμοι υπέρ των Εβραίων, η εφαρμογή τους ήταν κάτι σπάνιο. Τα ντοκουμέντα, που ερεύνησε ο Ναρ είναι πολύ σημαντικά και δεν έχουν ερευνηθεί φαντάζομαι στο σύνολό τους. Στο μυαλό, μου έρχονται δύο βιβλία της Μπενβενίστε, που ασχολούνται επίσης με την μεταπολεμική πραγματικότητα των επιζώντων (δείτε εδώ και εδώ) και αυτό του Ναρ είναι ουσιαστικά μία από τις λίγες δουλειές, που έχουν αυτό το αντικείμενο.

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο εξαιρετικό. Τόσο για τη θεματολογία του, όσο και για τη δομή και τη γραφή του. Ο Ναρ μας μιλάει για ένα κεφάλαιο σχετικά άγνωστο στη σύγχρονη ιστορία της πόλης, ιδιαίτερα σκοτεινό τόσο για το επίσημο Ελληνικό Κράτος, όσο και για μερίδα του ντόπιου πληθυσμού. Ένας από τους λόγους, που για μένα επικράτησε σιωπή για το Ολοκαύτωμα της Θεσσαλονίκης μεταπολεμικά, ήταν το θέμα των περιουσιών των Εβραίων Θεσσαλονικέων και η συμπεριφορά πολλών επίσημων και ανεπίσημων φορέων απέναντί τους.

Σχολιάστε

Filed under ΝΑΡ, Λέων, Συγγραφείς

Ένα από τα πρώτα βιβλία για το χαμό των Εβραίων της Ελλάδας

20080712 (3)

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Οι διωγμοί των Εβραίων εν Ελλάδι 1941-1944

Συγγραφέας: Πολυχρόνης Ενεπεκίδης

Έκδοση: Παπαζήση (1969)

ISBN: –

Τιμή: Περίπου €7

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τα τελευταία χρόνια είχαμε την τύχη να διαβάσουμε μερικά εξαιρετικά ιστορικά συγγράμματα σχετικά με το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, αλλά και της Ελλάδας γενικότερα. Ιστορικοί και μελετητές κατάφεραν να έχουν πρόσβαση σε νέο υλικό, αλλά κυρίως είχαν τη διάθεση να ασχοληθούν με αυτό το θέμα. Όμως τα πράγματα δεν ήταν πάντοτε έτσι, έπρεπε να περάσουν πάρα πολλά χρόνια μετά την Κατοχή για να μελετηθεί ο χαμός των Εβραίων της Ελλάδας και πιο ειδικά ο χαμός των Εβραίων Θεσσαλονικέων, σαν να μην ενδιαφερόταν κανείς για το γεγονός ότι μέσα σε διάστημα ούτε ενός έτους στάλθηκαν στα στρατόπεδα εξόντωσης περίπου 50000 συμπολίτες μας και χάθηκε περίπου το 96% αυτών. Μία από τις ελάχιστες εξαιρέσεις είναι το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης, το οποίο μας ταξιδεύει στο μακρινό 1969.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Το εξώφυλλο είναι χάρτινο και συμβαδίζει με την αισθητική εκείνης της εποχής. Αξάκριστο βιβλίο. Προλογίζει το έργο ο Χρυσός Ευελπίδης, πρόεδρος του Συνδέσμου Ελλάς-Ισραήλ. Το ίδιο βιβλίο, με κάποιες προσθήκες, κυκλοφόρησε και από την Εστία το 1996 και πιο πιθανό είναι να βρείτε τη μεταγενέστερη έκδοση σε κάποιο βιβλιοπωλείο. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει ευρετήριο όρων και ονομάτων, καθώς επίσης και η βιβλιογραφία του συγγραφέα.

Τον Ενεπεκίδη στη Vivlioniki τον γνωρίσαμε μέσα από ένα μοναδικό βιβλίο, το οποίο φώτιζε τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα στη Θεσσαλονίκη, μια εποχή για την οποία λίγα πράγματα γνωρίζουμε ακόμη και σήμερα.

Όπως λέει στον πρόλογό του ο συγγραφέας, η εργασία αυτή είχε δημοσιευτεί αρχικά στην εφημερίδα «Το Βήμα» σε συνέχειες από τις 21 Αυγούστου έως τις 23 Σεπτεμβρίου του 1966. Γενικά στον πρόλογο έχει αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία, όπως για παράδειγμα γίνονται αναφορές σε κάποια βιβλία, τα οποία μιλάνε για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, αλλά επίσης ο συγγραφέας λέει ότι η συγγραφή αυτού του βιβλίου είχε ως αποτέλεσμα να δυσαρεστήσει αρκετούς στην Ελλάδα.

Το βασικό κομμάτι του βιβλίου χωρίζεται σε 20 κεφάλαια και σε ένα επίμετρο, το οποίο χωρίζεται με τη σειρά του σε 3 μέρη. Αν και ο Ενεπεκίδης μιλάει γενικά για το χαμό των Εβραίων της Ελλάδας, το μεγαλύτερο κομμάτι του βιβλίου έχει να κάνει με τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, καθώς στην πόλη μας έγινε ο μεγαλύτερος διωγμός και φυσικά εδώ υπήρχε η σημαντικότερη Εβραϊκή κοινότητα της χώρας και μία από τις σπουδαιότερες σε όλη την Ευρώπη.

Δεν θα κάτσω να αναλύσω όλα τα κεφάλαια του βιβλίου, θα σταθώ μόνο σε κάποια, που μου έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση. Για παράδειγμα στο 1ο κεφάλαιο υπάρχει κομμάτι της κατάθεσης του Βισλιτσένι, ενός από τους βασικούς συντελεστές του Ολοκαυτώματος της Θεσσαλονίκης, στη δίκη της Νυρεμβέργης. Από το 2ο έως και το 6ο κεφάλαιο διαβάζουμε λεπτομέρειες τόσο για τη μεθόδευση του χαμού των Εβραίων Θεσσαλονικέων από τις Γερμανικές δυνάμεις, όσο και για κάποιες κινήσεις, που έγιναν από την πολιτική ηγεσία των Κατοχικών Κυβερνήσεων, αλλά και την επέμβαση του τότε Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Δαμασκηνού. Αξίζει εδώ να σταθούμε ότι ο Ενεπεκίδης αναφέρει για τις προσπάθειες του αρχιραββίνου Κόρετς για τη διάσωση των Εβραίων Θεσσαλονικέων, οι οποίες όμως όχι μόνο δεν ήταν πετυχημένες, αλλά δεν αναγνωρίστηκαν από μεγάλη μερίδα του Εβραϊκού πληθυσμού, με αποτέλεσμα για πολλούς να θεωρείται προδότης. Ενδιαφέρον έχουν τα κεφάλαια, όπου αναφέρονται οι ενέργειες των διαφόρων πρεσβειών άλλων χωρών για τη διάσωση των Εβραίων υπηκόων τους (πχ Ιταλία, Ισπανία, Ελβετία, Τουρκία, Ουγγαρία κα). Τέλος αξίζει να σταθούμε και στο 20ο και τελευταίο κεφάλαιο (πριν το επίμετρο) το οποίο μιλάει για την Υπηρεσία Διαχείρισης Εβραϊκών Περιουσιών, ένα θέμα, που την εποχή, που βγήκε το βιβλίο πρέπει να ήταν ένα από τα μεγαλύτερα ταμπού για την κοινωνία της Θεσσαλονίκης και ακόμη και σήμερα, ενώ ξέρουμε ότι περιουσίες άλλαξαν χέρια με αισχρό τρόπο κατά την Κατοχή, λίγοι θέλουν να μιλήσουν για το θέμα.

Το επίμετρο, όπως είπαμε, χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο μιλάει για το χαμό των Εβραϊκών κοινοτήτων στα Γιάννενα και την Κέρκυρα. Το δεύτερο έχει μια επιστολή με ημερομηνία 23 Μαρτίου 1943 με αποδέκτη τον τότε Κατοχικό Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο και αποστολείς μια σειρά από φορείς, όπως τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, τον τότε Πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών Σπυρίδωνα Δοντά, Προέδρους Επιμελητηρίων και Συλλόγων κα. Υπάρχουν και δύο πίνακες, που δείχνουν στατιστικά στοιχεία για τις απώλειες των Εβραίων σε Ελλάδα και Ευρώπη. Το τρίτο μέρος τέλος έχει κάποιες μαρτυρίες επιζώντων Εβραίων της Ελλάδας από μια εργασία της Miriam Novitch.

Ποιες όμως είναι οι πηγές του Ενεπεκίδη; Ο συγγραφέας κυρίως βρήκε υλικό από μυστικά αρχεία των Ες-Ες, όπως γράφει και στον υπότιτλο του βιβλίου. Μέσα από επιστολές, διαταγές και αλληλογραφία, που διασώθηκε, προσπάθησε να φωτίσει πτυχές του Ολοκαυτώματος των Εβραίων στη χώρα μας. Τα στοιχεία, που βρήκε πρέπει να ήταν σοκαριστικά για την εποχή, που κυκλοφόρησαν και πιθανότατα να ξεσήκωσαν αντιδράσεις. Το ύφος του βιβλίου έχει έναν έντονο υποκειμενικό χαρακτήρα, κυρίως στα σημεία, που κρίνει κάποιες από τις πηγές του. Σήμερα η έρευνα έχει προχωρήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό και συνεχώς βγαίνουν νέες μελέτες, είναι και ο τρόπος αναζήτησης υλικού πιο εύκολη πλέον. Πάντως για το 1969, που κυκλοφόρησε το βιβλίο, σίγουρα ήταν πρωτοποριακό και ανατρεπτικό. Η γλώσσα του κειμένου δεν είναι ακριβώς δημοτική, αλλά δεν νομίζω ότι θα δυσκολέψει κανέναν.

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο πολύ ενδιαφέρον. Ίσως δεν είναι το πιο πλήρες βιβλίο, ίσως έχει κάποια λάθη και μερικά από τα συμπεράσματά του να μην συμφωνούν με τις σημερινές αντιλήψεις, αλλά σε μια περίοδο βαθιάς σιωπής γύρω από το χαμό των Εβραίων Θεσσαλονικέων, το βιβλίο αυτό ήταν μια λαμπρή εξαίρεση, που μιλούσε για πράγματα και καταστάσεις, που πολλοί ήθελαν να ξεχαστούν. Η Ρένα Μόλχο έχει γράψει ένα εξαιρετικό βιβλίο σχετικά με το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Ελλάδας και σίγουρα με πιο επιστημονικό ύφος και τρόπο, αλλά η αξία του έργου του Ενεπεκίδη είναι διαφορετική, έχει να κάνει με την προσπάθεια ενός ανθρώπου να ανοίξει ένα θέμα, για το οποίο ελάχιστοι μιλούσαν ή ασχολούνταν με αυτό.

2 Σχόλια

Filed under ΕΝΕΠΕΚΙΔΗΣ, Πολυχρόνης, Συγγραφείς

Αντισημιτισμός στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου: Ο εμπρησμός του συνοικισμού Κάμπελ

20080712 (2)

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Τα τρία Ε (ΕΕΕ) και ο εμπρησμός του Κάμπελ – Το πογκρόμ του 1931 στη Θεσσαλονίκη

Συγγραφέας: Μιχάλης Τρεμόπουλος

Έκδοση: Αντιγόνη (2018)

ISBN: 978-618-82604-4-3

Τιμή: Περίπου €20

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν λίγες μέρες είχαμε δύο επιθέσεις αντισημιτικού χαρακτήρα στη Θεσσαλονίκη. Η πρώτη στο μνημείο για τα θύματα του Ολοκαυτώματος της πόλης μας, το οποίο βρίσκεται στην Πλατεία Ελευθερίας και η δεύτερη στο μνημείο, που ανεγέρθηκε πρόσφατα στο χώρο του ΑΠΘ για τους Εβραίους συμπολίτες μας. Οι άθλιες αυτές κινήσεις καθιστούν επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης, το οποίο κυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό και το οποίο περιγράφει με πάρα πολλές λεπτομέρειες την επίθεση, που είχε γίνει τον Ιούνιο του 1931 στον Εβραϊκό συνοικισμό του Κάμπελ με αποτέλεσμα τον εμπρησμό του.

Η έκδοση είναι καλή. Δεν με ενθουσίασε το εξώφυλλο προσωπικά. Το βιβλίο προλογίζουν η ιστορικός Ρένα Μόλχο και δύο εκπρόσωποι του Ιστορικού Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού (ΙΑΠΕ), ο Σωτήρης Γεωργιάδης και ο Ανανίας Τσιραμπίδης. Βιβλιογραφία και ευρετήριο όρων και ονομάτων βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου, ενώ στο κάτω μέρος των σελίδων υπάρχουν σημειώσεις και βιβλιογραφικές αναφορές. Αρκετές φωτογραφίες συνοδεύουν το κείμενο, εκ των οποίων τις περισσότερες μάλλον δύσκολα θα βρείτε σε άλλα βιβλία. Η έκδοση έγινε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Heinrich Böll.

Θα σταθώ αρχικά στα προλογικά σημειώματα των εκπροσώπων του ΙΑΠΕ, καθώς προσωπικά βρήκα την κίνηση αυτή σπουδαία, αν σκεφτεί κανείς ότι όλοι οι κατηγορούμενοι για την υπόθεση ήταν πρόσφυγες. Το να κοιτάς την αλήθεια κατάματα και χωρίς φόβους και προκαταλήψεις αποτελεί πιστεύω ό,τι πιο σημαντικό για έναν ιστορικό ή έναν μελετητή.

Το βιβλίο αποτελείται από 11 κεφάλαια, τα οποία με τη σειρά τους χωρίζονται σε μικρότερες ενότητες, με αποτέλεσμα το έργο να διαβάζεται εύκολα:

  • Τα δύο πρώτα κεφάλαια ουσιαστικά περιγράφουν το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύθηκε και ανδρώθηκε η ΕΕΕ (Εθνική Ένωση Ελλάς), αλλά και άλλες οργανώσεις παρόμοιου χαρακτήρα στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το ότι η Θεσσαλονίκη υπήρξε η πόλη, όπου οι περισσότερες από αυτές εμφανίστηκαν δεν είναι κάτι τυχαίο και έχει να κάνει με την ιδιαιτερότητα της πόλης στην πληθυσμιακή της σύνθεση, αλλά και με τα πρόσφατα (εκείνη την εποχή) γεγονότα των Βαλκανικών Πολέμων, της έλευσης των χιλιάδων προσφύγων κτλ.
  • Το 3ο και 4ο κεφάλαιο είναι από τα πιο σημαντικά του βιβλίου, καθώς μιλάει για την οργάνωση της ΕΕΕ, το πώς γεννήθηκε, από ποιους, σε ποιους απευθυνόταν, ποιοι την στήριξαν και γιατί, με ποιες άλλες οργανώσεις συνδέθηκε και πολλά ακόμη λίγο ή και περισσότερο άγνωστα στοιχεία για την οργάνωση αυτή.
  • Εξαιρετικά σημαντικό και το 5ο κεφάλαιο, το οποίο περιγράφει λεπτομερώς τα γεγονότα του Ιουνίου του 1931, τα οποία δεν περιλαμβάνουν μόνο την επίθεση του Κάμπελ, αλλά και άλλες επιθέσεις σε Εβραϊκούς συνοικισμούς, καθώς επίσης και το τι ειπώθηκε στη Βουλή και τι γράφτηκε στις εφημερίδες της εποχής και κυρίως σε αυτές της Θεσσαλονίκης.
  • Το 6ο κεφάλαιο επικεντρώνεται στην επίθεση στο Κάμπελ, με τις προετοιμασίες, τα γεγονότα και τις πρώτες πρώτες αντιδράσεις, που είχαμε. Αξίζει να σημειωθεί ότι αναφέρονται δύο νεκροί από τον εμπρησμό στο Κάμπελ, ο ένας μάλιστα ήταν ο χριστιανός φούρναρης του συνοικισμού Λεωνίδας Παπάς.
  • Πολύ σημαντικό το 7ο κεφάλαιο με αναφορές στις αντιδράσεις τόσο του πολιτικού κόσμου της χώρας, όσο και των εφημερίδων. Είναι δύσκολο για τον σημερινό αναγνώστη να καταλάβει με τα σημερινά δεδομένα το τι είχε ειπωθεί και το τι γραφόταν εκείνες τις μέρες.
  • Το 8ο κεφάλαιο μιλάει για το πώς γιγαντώθηκε η ΕΕΕ μετά τα γεγονότα του Κάμπελ. Αν σκεφτεί κάποιος ότι μιλάμε για τον Μεσοπόλεμο, μια περίοδο, όπου στην Ευρώπη είχαν κυριαρχήσει οι φασιστικές και εθνοσοσιαλιστικές ιδέες σε πολλές χώρες, το γεγονός αυτό δεν κάνει και τόσο εντύπωση. Βέβαια δεν γίνεται να μην γίνουν και παραλληλισμοί με τη γιγάντωση του πολιτικού εξαμβλώματος της Χρυσής Αυγής, αν και προσωπικά πιστεύω ότι υπάρχουν και πολλές διαφορές.
  • Από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια του βιβλίου είναι το 9ο, όπου ο αναγνώστης θα διαβάσει για τις συζητήσεις, που έγιναν στη Βουλή για τα γεγονότα του Κάμπελ, υλικό παρμένο από τα πρακτικά των συνεδριάσεων.
  • Ακόμη πιο ενδιαφέροντα όμως μου φάνηκαν το 10ο και 11ο κεφάλαιο, τα οποία μιλάνε για τη δίκη των πρωταιτίων, που έγινε τον Απρίλιο του 1932 στη Βέροια και από την οποία ουσιαστικά αθωώθηκαν σχεδόν όλοι οι υπεύθυνοι του εμπρησμού.
  • Το 12ο κεφάλαιο επιχειρεί μια σύνδεση του χθες με το σήμερα στον τομέα της ανόδου της ακροδεξιάς στην Ευρώπη και στην Ελλάδα.

Περισσότερο από την έρευνα του Τρεμόπουλου σε βιβλιογραφικές πηγές κάνει θετικότατη εντύπωση η πρωτογενής έρευνά του σε αρχειακό υλικό κρατικών φορέων, όπως η έρευνά του στη δικογραφία της υπόθεσης, τα πρακτικά της Βουλής και φυσικά το αρχείο των εφημερίδων. Το υλικό του βιβλίου έχει συνταχτεί με τέτοιο τρόπο, ώστε ο αναγνώστης σε πολλά κεφάλαια να ακολουθεί το χρόνο μέσα από τα ρεπορτάζ και την αρθρογραφία της εποχής. Η γλώσσα διατηρήθηκε όπως ήταν, αλλά δεν νομίζω να προκαλεί προβλήματα κατανόησης σε κάποιον, μιλάμε για μια απλή μορφή καθαρεύουσας (στα κείμενα των εφημερίδων και των πρακτικών εννοείται, όχι στο κείμενο του συγγραφέα). Αξίζει ίσως να σχολιαστεί ιδιαίτερα ότι για πρώτη φορά γίνεται τέτοια έρευνα στο υλικό της δικογραφίας, τις καταθέσεις μαρτύρων, κατηγορουμένων κτλ από τη δίκη της Βέροιας, όπου φανερώνεται η πολιτική σκοπιμότητα της αθωωτικής απόφασης.

Τον Τρεμόπουλο στη Vivlioniki τον έχουμε γνωρίσει μέσα από άλλα δύο βιβλία του, ένα για την ιστορία της αεροπορίας της Θεσσαλονίκης και ένα για τα ρέματα και τους χειμάρρους της πόλης μας. Σε αμφότερα, άσχετα από το αν κάποιος συμφωνεί ή διαφωνεί με τις απόψεις του, υπάρχει βαθιά έρευνα στο αντικείμενο, που εξετάζει και ο αναγνώστης σίγουρα έχει να μάθει πάρα πολλά και σημαντικά πράγματα.

Για τον εμπρησμό του Κάμπελ έχουν γραφτεί πλέον αρκετά πράγματα και σε πολλά βιβλία. Εδώ όμως έχουμε συγκεντρωμένο υλικό για το πώς οδηγηθήκαμε στο γεγονός αυτό, τους υπευθύνους, τη στάση της πολιτικής σκηνής, τη δίκη κτλ. Δεν γνωρίζω κάποιο άλλο έργο, που να έχει ασχοληθεί σε τέτοιο βαθμό με τον εμπρησμό του Κάμπελ, ένα γεγονός, το οποίο μπορεί να μοιάζει μεμονωμένο, αλλά αποτέλεσε καταλύτη για πολλά πράγματα, που επακολούθησαν, όπως για παράδειγμα τη φυγή πολλών Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη από φόβο για νέες επιθέσεις.

Το βιβλίο μου άρεσε. Και μου άρεσε γιατί πέρα από την έρευνα, μπορεί να ανοίξει συζητήσεις για πάρα πολλά θέματα και αυτός είναι ίσως ο πρωταρχικός σκοπός μιας ιστορικής μελέτης. Οφείλω να ομολογήσω ότι έχω απορίες για κάποια από τα γραφόμενα, αλλά και ενστάσεις για κάποια άλλα, όμως στο σύνολό του το βιβλίο είναι σημαντικό για όσους εξετάζουν τη νεώτερη ιστορία της πόλης μας. Εξαίρετη, λεπτομερής, τεκμηριωμένη δουλειά.

Σχολιάστε

Filed under Συγγραφείς, ΤΡΕΜΟΠΟΥΛΟΣ, Μιχάλης

Οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς στη μετάβαση από την Οθωμανική στη Ελληνική Θεσσαλονίκη

Σάρωση_20180619

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η Θεσσαλονίκη των Εβραίων – Ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τη νεότερη Ελλάδα

Συγγραφέας: Devin Naar

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-750-4

Τιμή: Περίπου €25

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν κάποιον καιρό παρουσιάστηκαν 3 βιβλία από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, που υπάγονται στην πολύ ενδιαφέρουσα σειρά του εκδοτικού οίκου με τίτλο «Θέματα Εβραϊκής Ιστορίας». Πρόκειται για τις δύο επανεκδόσεις των έργων των Μαρσέλ Νατζαρή και Ισαάκ Ματαράσσο, καθώς και για τη δουλειά του Λεόν Σαλτιέλ. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης ανήκει στην ίδια σειρά και πρόκειται για τη μετάφραση ενός πολύ γνωστού έργου, που κυκλοφόρησε πριν λίγα χρόνια στην αγγλική, από έναν σύγχρονο μελετητή της Σεφαραδίτικης ιστορίας, του Αμερικανού Devin Naar.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Υπάρχουν κάποιες, λίγες κατ’εμέ εικόνες από διάφορα αρχεία. Πλουσιότατη βιβλιογραφία, βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου, μαζί με τις σημειώσεις και είναι περίπου 50 σελίδες. Στο τέλος υπάρχει και ευρετήριο ονομάτων. Τη μετάφραση την έκανε από τα αγγλικά ο Χρήστος Γεμελιάρης και κρίνοντας από τον τρόπο, που ρέει η ανάγνωση την βρίσκω πολύ καλή. Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε το 2016 με τον τίτλο «Jewish Salonica: Between the Ottoman Empire and Modern Greece» από τις εκδόσεις Stanford University Press.

Μετά το προοίμιο, που υπογράφει ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης κ. Γιάννης Μπουτάρης, δύο προλογικά σημειώματα και ένα σημείωμα για τη μεταγραφή ξένων όρων, ξεκινάει το κυρίως θέμα του βιβλίου, το οποίο χωρίζεται στην εισαγωγή και 5 κεφάλαια:

  • Η εισαγωγή ουσιαστικά προετοιμάζει τον αναγνώστη για το τι θα διαβάσει στη συνέχεια. Το ερώτημα, στον τίτλο «Είναι η Θεσσαλονίκη εβραϊκή;» σίγουρα δεν απαντάται στο κομμάτι αυτό του βιβλίου.
  • Το 1ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Σαν δήμος και κράτος: Η Κοινότητα» και αναφέρεται στις εξελίξεις μέσα στην Ισραηλιτική Κοινότητα από τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης έως και το Ολοκαύτωμα της πόλης το 1943. Ουσιαστικά μιλάμε για μία περίοδο μεγάλων αλλαγών όχι μόνο για την πόλη. Οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς αποτέλεσαν το πιο προοδευτικό ίσως κομμάτι της Θεσσαλονίκης και ήταν οι πρώτοι, που προσπάθησαν να ξεφύγουν στην κοινότητά τους από την θρησκευτική κυριαρχία και να οργανώσουν μια κοσμική δομή, η οποία θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των μελών της. Μετά το 1912 η κοινότητα έπρεπε να διαμορφώσει νέα χαρακτηριστικά στην ταυτότητά της, ώστε να μπορεί να ενταχθεί στο ελληνικό όραμα του νέου κράτους, στο οποίο ανήκε η πόλη. Όταν για πολλούς αιώνες η Εβραϊκή Κοινότητα ήταν κυρίαρχη στην πόλη, η μεταβολή, που έγινε ιδίως μετά την Μικρασιατική Καταστροφή με την μετατροπή της σε μειοψηφία, προκάλεσε αναταράξεις. Το πλαίσιο στο οποίο λειτουργούσε πια η Ισραηλιτική Κοινότητα της Θεσσαλονίκης δεν ήταν αυτό μιας προνομιακής ομάδας, κομματιού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά μιας θρησκευτικής μειονότητας του ελληνικού κράτους. Όλα αυτά αναπτύσσονται με πολλές λεπτομέρειες στο κεφάλαιο αυτό.
  • Το 2ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Ποιος θα σώσει τον Σεφαραδίτικο Ιουδαϊσμό;» και αναλύει με λεπτομέρειες τις εξελίξεις στον τομέα της αρχιρραβινείας στη Θεσσαλονίκη, από τα τέλη της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης έως το Ολοκαύτωμα του 1943. Ακολουθείται χρονολογική σειρά παρουσιάζοντας τη δράση και το έργο των αρχιρραβίνων της πόλης μας, από τον Ιακώβ Κόβο, ο οποίος διαδέχτηκε ουσιαστικά την τελευταία τριανδρία ραβίνων, οι οποίοι ήταν η θρησκευτική, αλλά και κοινοτική εξουσία των Εβραίων Θεσσαλονικέων έως τον Σέβη Κόρετς, τον τελευταίο της προς εξέταση περιόδου. Το κεφάλαιο έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς αναλύεται το έργο και η προσωπικότητα αυτών των ανθρώπων, οι διαδικασίες εκλογής τους, οι διαφωνίες μέσα στην Κοινότητα κτλ. Πολύ χρήσιμο το κομμάτι του κεφαλαίου, που αναφέρεται στον αρχιρραβίνο Ιακώβ Μεΐρ, μια σπουδαία προσωπικότητα, που πέρασε από την πόλη μας. Προσωπικά κράτησα από αυτό το κεφάλαιο το γεγονός ότι ενώ παλαιότερα η Θεσσαλονίκη ήταν ξακουστή για τους ραβίνους, που έβγαζε, οι οποίοι είχαν φήμη και όνομα και αναλάμβαναν θέσεις σε εβραϊκές κοινότητες σε όλη την Ευρώπη, από τον Κόβο και έπειτα δεν μπόρεσε να βρεθεί ένας Θεσσαλονικιός ραβίνος να αναλάβει τη θέση, για διάφορους λόγους, υπήρξε μάλιστα και μια μεγάλη περίοδος, που η κοινότητα δεν είχε αρχιρραβίνο. Το δεύτερο, που σημείωσα είναι ότι η θέση της αρχιρραβινείας στη Θεσσαλονίκη είχε τόσο κύρος, ας αντανάκλαση του κύρους της εβραϊκής κοινότητας της πόλης μας, ώστε υποψήφιος για τη θέση υπήρξε μέχρι και ο Ισαάκ Χέρτσογκ, ο πρώτος αρχιρραβίνος του Ισραήλ μετά τη δημιουργία του κράτους. Τέλος αξίζει ο αναγνώστης να διαβάσει το κεφάλαιο για τον Κόρετς, καθώς σε αντίθεση με την πλειοψηφία όσων έχουν γραφτεί στα βιβλία, ο Κόρετς δεν παρουσιάζεται ως προδότης του ποιμνίου του.
  • Το 3ο κεφάλαιο έχει τον τίτλο «Πιο ιερό και από συναγωγή» και μιλάει για τη δημιουργία των σχολείων και τις προσπάθειες της Εβραϊκής Κοινότητας να οργανώσει την παιδεία των μελών της. Εδώ κυριαρχεί η ύπαρξη της Αλιάνς και της Ταλμούδ Τορά, μαζί με κάποια ιδιωτικά σχολεία, που έγιναν. Το ενδιαφέρον σε αυτό το κεφάλαιο είναι ότι βλέπουμε τις προσπάθειες, που έγιναν κυρίως μετά το 1912 για την ενσωμάτωση των εβραιοπαίδων σε ένα ελληνικό σύστημα εκπαίδευσης ή μάλλον καλύτερα την προσπάθεια προσέγγισης, που έγινε. Πολλές λεπτομέρειες εκπαιδευτικού χαρακτήρα, με πολλές μεταβολές, που συντελέστηκαν κυρίως κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Ο τίτλος του κεφαλαίου φανερώνει και το πόσο σημαντική θεωρούσε η Εβραϊκή Κοινότητα την εκπαίδευση των νεαρών μελών της. Προβληματισμοί γύρω από τον άξονα κατεύθυνσης της παιδείας, διαμάχες μεταξύ των υπέρμαχων της αφομοίωσης και των σιωνιστών και άλλα πολλά αναλύονται σε αυτό το κεφάλαιο.
  • Το 4ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Προετοιμάζοντας το έδαφος για καλύτερες μέρες» και μιλάει για τους ιστορικούς της περιόδου, οι οποίοι ασχολήθηκαν με τη μελέτη του παρελθόντος των Εβραίων Θεσσαλονικέων. Το εξαιρετικό αυτό κεφάλαιο, που μιλάει για πράγματα άγνωστα στους περισσοτέρους μας ουσιαστικά αναλύει το έργο 5 ιστορικών, οι οποίοι επίσης παρουσιάζονται με κάποια χρονολογική σειρά. Οι ιστορικοί αυτοί ήταν ο Μερκάδο Κόβο, Μπαρούχ Μπεν-Ιακώβ, Ιωσήφ Νεχαμά (ίσως ο πιο γνωστός από όλους), Ισαάκ Εμμανουήλ και Μιχαήλ Μόλχο. Στη Vivlioniki έχουμε δει δύο έργα του Νεχαμά (δείτε εδώ και εδώ), ενώ από τον Μόλχο έχουμε δει το In Memoriam, το οποίο όμως γράφτηκε μεταπολεμικά.
  • Το 5ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Πέτρες με λαλιά», είναι το τελευταίο του βιβλίου και έχει θέμα το Εβραϊκό Νεκροταφείο και πιο συγκεκριμένα για τις προσπάθειες, που έγιναν κυρίως από το Ελληνικό Κράτος για αλλαγή χρήσης του χώρου του Εβραϊκού Νεκροταφείου και πιο συγκεκριμένα να μετατραπεί ο ιερός αυτός χώρος των Εβραίων Θεσσαλονικέων στη σημερινή Πανεπιστημιούπολη. Υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες για τη σύγκρουση μεταξύ φορέων του Ελληνικού Κράτους και της Ισραηλίτικης Κοινότητας Θεσσαλονίκης για το μέλλον του Νεκροταφείου, το οποίο τελικά καταστράφηκε κατά την περίοδο της Κατοχής.

Στο βιβλίο, όπως καταλάβατε, κύριο αντικείμενο μελέτης είναι οι διαδικασίες σε διάφορους τομείς και φορείς, οι οποίες συντέλεσαν στις αλλαγές της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης κατά τη μετάβαση από κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε μειονότητα του Ελληνικού Κράτους. Η μετάβαση αυτή δεν ήταν ούτε εύκολη, ούτε γρήγορη και δυστυχώς ούτε αναίμακτη, αν θυμηθεί κανείς τον εμπρησμό του συνοικισμού Κάμπελ το 1931. Αλλά παρά τα εμπόδια φαινόταν να υπάρχει μια προσέγγιση μεταξύ Ελληνικού και Ισραηλίτικου στοιχείου, η οποία όμως διεκόπη κατά την περίοδο της Κατοχής με το χαμό των 50000 περίπου συμπολιτών μας.

Η γλώσσα του Ναρ είναι κατανοητή, αν και υπάρχουν πολλά ονόματα και λεπτομέρειες, που ίσως κουράσουν τον μέσο αναγνώστη. Υπάρχουν και κάποια λάθη, τα οποία όμως δεν αλλοιώνουν την ουσία των πραγμάτων. Κάποια από τα πράγματα, που υπάρχουν στο βιβλίο ίσως ενοχλήσουν κάποιους. Το ύφος είναι ένας συνδυασμός λογοτεχνικής ιστορικής αφήγησης τύπου Mazower και πανεπιστημιακής διατριβής. Μην ξεχνάμε ότι το βιβλίο γράφτηκε αρχικά για να διαβαστεί από μη Έλληνες. Με λίγη προσπάθεια πάντως γίνεται κατανοητό από τον καθένα.

Βρήκα το βιβλίο αρκετά ενδιαφέρον. Δεν έχω τις γνώσεις να το συγκρίνω με αντίστοιχα έργα άλλων συγγραφέων, όπως πχ η Ρένα Μόλχο, ο Mark Mazower και η Μερόπη Αναστασιάδου, αλλά θεωρώ ότι μας δίνει πολύ υλικό για μια κρίσιμη περίοδο των Εβραίων Θεσσαλονικέων και βοηθάει στο να κατανοήσουμε πολλά γεγονότα της εποχής, όπως τουλάχιστον τα έβλεπαν οι Εβραίοι συμπολίτες μας.

Σχολιάστε

Filed under Συγγραφείς, NAAR, Devin

Η μοίρα των Εβραίων Θεσσαλονικέων, που διέφυγαν στην Αθήνα κατά την Κατοχή

Σάρωση_20180523

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Το ημερολόγιο Κατοχής του Βενιαμίν Χαΐμ Καπόν – «1446 μέρες αγωνίας»

Συγγραφέας: Γιάννης Καρατζόγλου

Έκδοση: Επίκεντρο (2018)

ISBN:978-960-458-813-8

Τιμή: Περίπου €12

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Το αντικείμενο της σημερινής ανάρτησης είναι ένα βιβλίο, που κυκλοφόρησε πριν λίγο καιρό και, τουλάχιστον εγώ, το πρωτοείδα στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου, που διοργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη. Θέμα της είναι το ημερολόγιο ενός Εβραίου Θεσσαλονικέα, ο οποίος κατάφερε να διαφύγει στην Αθήνα κατά την περίοδο της Κατοχής και γλίτωσε από τα στρατόπεδα εξόντωσης του Άουσβιτς. Με αφορμή αυτό το ημερολόγιο, στις σελίδες του βιβλίου περιγράφονται οι δυσκολίες ενός τέτοιους εγχειρήματος, όχι μόνο στη δραπέτευση από τη Θεσσαλονίκη, αλλά και στο κυνηγητό, που υπέστησαν όσοι συμπολίτες μας διέφυγαν στην πρωτεύουσα  για να σωθούν.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Στο εξώφυλλο ένα κολάζ φωτογραφιών, το οποίο βάζει τον αναγνώστη στο θέμα του βιβλίου. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν κάποιες λίγες φωτογραφίες από οικογενειακά αρχεία καθώς και οι βιβλιογραφικές πηγές και ευρετήρια όρων και ονομάτων. Ειδικά τα τελευταία είναι εξαιρετικά χρήσιμα, καθώς υπάρχουν πάρα πολλά ονόματα στο βιβλίο. Αξιοπρεπέστατη δουλειά για μια τέτοια μελέτη.

Τον συγγραφέα Γιάννη Καρατζόγλου τον γνωρίσαμε στη Vivlioniki μέσα από ένα εξαιρετικό έργο του, σχετικά με τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, που είχαν μεταναστεύσει στη Γαλλία και την άγνωστη στους περισσότερους από εμάς μοίρα αυτών των ανθρώπων.

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί το ημερολόγιο ως αφορμή για μια μελέτη σε βάθος σχετικά με τους Εβραίους συμπολίτες μας, που αναγκάστηκαν να διαφύγουν στην Αθήνα για να σωθούν κατά την περίοδο της Κατοχής. Οπότε αν και αυτή η μελέτη ορίζεται στο βιβλίο ως «εισαγωγή», προσωπικά την θεωρώ κομμάτι του κυρίους μέρους του έργου. Προλογίζει εδώ η Μαρία Καβάλα. Στη Vivlioniki έχουν παρουσιαστεί και άλλα έργα με αναφορές σε αυτό το θέμα, το πρώτα, που μου έρχονται στο νου είναι της Λίλιαν Μπενρουμπή-Αμπαστάδο και της Μάρη Άλβο-Μπενβενίστε.

Η εισαγωγή λοιπόν είναι από τα σημαντικότερα κομμάτια του βιβλίου, ίσως πιο σημαντικό και από το ημερολόγιο του Καπόν. Χωρίζεται σε 5 κεφάλαια, εκ των οποίων τα δύο πρώτα μιλάνε για τον συγγραφέα του ημερολογίου, Βενιαμίν Χαΐμ Καπόν και την οικογένειά του, όπου ο αναγνώστης μπορεί να χαθεί στα πολλά ονόματα, που αναφέρονται. Το «Χαΐμ» παραπέμπει στο όνομα του πατέρα του Βενιαμίν Καπόν και γίνεται για να ξεχωρίζει από τους 5 συνολικά Βενιαμίν Καπόν της οικογενείας. Πιο ενδιαφέροντα μου φάνηκαν όμως τα τρία επόμενα κεφάλαια, τα οποία δίνουν πολλές πληροφορίες και μαρτυρίες για τη διαφυγή και την προσπάθεια επιβίωσης των Εβραίων Θεσσαλονικέων στην Αθήνα. Υπήρχαν δυσκολίες τόσο στον τρόπο, που θα πήγαιναν στην Αθήνα, όσο και στο πού θα κρυφτούν αρχικά, αλλά και πώς θα ξεφύγουν από τους Γερμανούς ειδικά μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας.

Το ημερολόγιο του Καπόν γράφτηκε μετά τον πόλεμο και ουσιαστικά έχει τις αναμνήσεις του Βενιαμίν Καπόν από την έναρξη του ελληνο-ιταλικού πολέμου έως τα γεγονότα των Δεκεμβριανών της Αθήνας το 1944. Ο Καπόν γεννήθηκε το 1928 και τα γεγονότα του Πολέμου και της Κατοχής έμειναν έντονα αποτυπωμένα στη μνήμη του, καθώς ήταν παιδί τότε. Η χρονική απόσταση από τα γεγονότα, που περιγράφει είναι πολύ μικρή καθώς το ημερολόγιο γράφτηκε τους πρώτους μήνες του 1945. Υπάρχει ο συναισθηματισμός σίγουρα ενός 17χρονου παιδιού, που έζησε μερικές φρικτές στιγμές αγωνίας και φόβου, αλλά σε γενικές γραμμές προσπαθεί να μην το δείχνει. Μερικά λάθη στο κείμενο δεν αναιρούν τη σημασία του ημερολογίου, καθώς προσθέτει πληροφορίες για μια ζοφερή περίοδο. Πιο σημαντικό για μένα είναι το γεγονός, πως το υλικό του Καπόν δίνει ονόματα και πρόσωπο στα στατιστικά νούμερα, που είχαμε σχετικά με τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, που διέφυγαν για να σωθούν στην Αθήνα. Όπως και σε άλλα τέτοια κείμενα, δεν μιλάμε για ένα ιστορικό βιβλίο, αλλά για ένα έργο, που περιέχει πολλές και σημαντικές ιστορικές λεπτομέρειες. Ο Καρατζόγλου καταφέρνει να μελετήσει το έργο και σε συνδυασμό με άλλες πηγές να μας παραδώσει μια λεπτομερή έρευνα για αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας.

Το βιβλίο κλείνει με ένα επίμετρο και ένα παράρτημα. Το επίμετρο έχει να κάνει με έναν σχολιασμό για τη σημασία των μαρτυριών τέτοιου είδους σε συνδυασμό με την ιστοριογραφία με παράλληλη εφαρμογή αυτών των σχολίων στο κείμενο του Καπόν. Το παράρτημα μου φάνηκε πιο ενδιαφέρον, καθώς μας δίνει πληροφορίες σχετικά με τη βιβλιογραφία για το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα (και κυρίως στη Θεσσαλονίκη, όπου υπήρχε η μεγαλύτερη Εβραϊκή Κοινότητα).

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο πάρα πολύ ενδιαφέρον. Ο Καρατζόγλου αναλύει το θέμα της διαφυγής των Εβραίων Θεσσαλονικέων στην Αθήνα για να σωθούν από τους Γερμανούς, τα προβλήματα, που αντιμετώπισαν εκεί, τις προδοσίες, τις διαφορές για τους Εβραίους στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα, το γιατί ήταν πιο εύκολη η σωτηρία στην Αθήνα και όχι στην πόλη τους και πολλά άλλα και σημαντικά ζητήματα. Για μένα είναι σημαντικό επίσης το γεγονός ότι τα στατιστικά νούμερα απέκτησαν ονόματα και πρόσωπο. Βρήκα και το ημερολόγιο του Καπόν ενδιαφέρον, αλλά προσωπικά στάθηκα περισσότερο στη μελέτη του Καρατζόγλου.

 

Σχολιάστε

Filed under ΚΑΡΑΤΖΟΓΛΟΥ, Γιάννης, Συγγραφείς

Επιστολές από τα γκέτο της Θεσσαλονίκης: Αγαπημένο μου παιδί…

img075

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Μη με ξεχάσετε

Συγγραφέας: Λεόν Σαλτιέλ

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-771-9

Τιμή: Περίπου €15

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν λίγο καιρό είχαν παρουσιαστεί στη Θεσσαλονίκη τα δύο πρώτα έργα, που είχαν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια στη σειρά τους με τίτλο «Θέματα Εβραϊκής Ιστορίας». Αμφότερα ήταν επανακυκλοφορίες προηγούμενων πολύ σημαντικών έργων σχετικά με τη μοίρα των Εβραίων Θεσσαλονικέων, του Ισαάκ Ματαράσσο και του Μαρσέλ Νατζαρή. Η σημερινή ανάρτηση μιλάει για το τρίτο έργο της σειράς, με θέμα, που φανερώνει ο υπότιτλος του βιβλίου: Τρεις Εβραίες μητέρες γράφουν στους γιους τους από το γκέτο της Θεσσαλονίκης.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή και μοιάζει αισθητικά με τις δύο προηγούμενες της σειράς. Στο εξώφυλλο ένα κολάζ με μια επιστολή και τη φωτογραφία μίας εκ των τριών μητέρων του βιβλίου, της Σάρας (Σαρίνα) Σαλτιέλ. Υπάρχουν διάφορες φωτογραφίες, που συνοδεύουν τα κείμενα, είτε από οικογενειακά αρχεία, είτε από εφημερίδες της εποχής και άλλες πηγές. Ο Σαλτιέλ έχει επιμεληθεί του έργου, καθώς μελέτησε το υλικό, που είχε στα χέρια του και έχει κάνει τη σχετική έρευνα. Προλογίζουν το βιβλίο ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης κ. Γιάννης Μπουτάρης και η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας κ. Ζανέτ Μπαττίνου.

Χοντρικά το βιβλίο χωρίζεται σε 4 ενότητες, εκ των οποίων η τρεις τελευταίες είναι οι επιστολές των μανάδων προς τα παιδιά τους. Η πρώτη και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η εισαγωγή στο κυρίως θέμα των επιστολών, την οποία υπογράφει ο Λεόν Σαλτιέλ και στην οποία δίνονται σημαντικές πληροφορίες τόσο για τις επιστολές, όσο και για το περιβάλλον μέσα στο οποίο έγινε η σύνταξή τους. Ανάλογα με το πώς θέλει ο καθένας, μπορεί να διαβάσει αυτό το κομμάτι είτε πριν τις επιστολές, είτε μετά. Προσωπικά ήθελα να μην έχω καμία εικόνα ή περιγραφή για τις επιστολές και το διάβασα στο τέλος, μετά την ανάγνωση του περιεχομένου των επιστολών. Το κομμάτι του Σαλτιέλ όμως πρέπει να το διαβάσει ο αναγνώστης για να κατανοήσει πολλά πράγματα σχετικά τόσο με την εποχή, όσο και με τις τρεις πρωταγωνίστριες.

Οι περισσότερες επιστολές αριθμητικά (31) είναι της Σαρίνας Σαλτιέλ και παραλήπτης είναι ο γιος της Μωρίς Σαλτιέλ. Καλύπτουν χρονικά μια περίοδο από τον Ιανουάριο του 1942 έως την άνοιξη του 1943. Η Σαρίνα Σαλτιέλ έφυγε για το Άουσβιτς με την 4η αποστολή, στις 23 Μαρτίου 1943. Στη συνέχεια υπάρχουν οι επιστολές της Ματίλντας Μπαρούχ (11) με βασικό παραλήπτη τον γιο της Φρέντυ Μπαρούχ και τέλος οι επιστολές της Νεάμα Καζές (13) με αρχικό παραλήπτη τον γιο της Μωρίς Καζές και στο τέλος αμφότερα τα παιδιά της Μωρίς και Μπέρτο Καζές.

Στις επιστολές υπάρχουν διαφορές στο ύφος της γραφής, καθώς οι τρεις μητέρες δεν έχουν όλες την ίδια μόρφωση. Στοιχεία γενικά και ειδικά για τις επιστολές και τους αποστολείς του άλλωστε ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει, όπως είπαμε, στην εισαγωγή του επιμελητή του βιβλίου. Παντού όμως η αγάπη και η αγωνία, οι φόβοι για το μέλλον και η μητρική φροντίδα είναι στοιχεία εμφανή. Και οι τρεις τους βιώνουν τις δυσκολίες, που αντιμετώπισαν οι Εβραίοι της πόλης μας κατά την περίοδο της Κατοχής. Οι επιστολές της Σαρίνας Σαλτιέλ βέβαια καλύπτουν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και δίνουν περισσότερες πληροφορίες. Προσωπικά δεν ακολούθησα την ανάγνωση των επιστολών με τη σειρά, που υπάρχουν αυτές στο βιβλίο (από την παλαιότερη προς τη νεότερη), αλλά ξεκίνησα με αυτές, που γράφτηκαν κατά την περίοδο, που οι τρεις μητέρες είχαν εγκλειστεί στα γκέτο της πόλης και πλησίαζε η ώρα του εκτοπισμού (δεν συμβουλεύω κάτι τέτοιο να κάνετε κι εσείς βέβαια). Η αγωνία και η ανάγκη επικοινωνίας μιας μητέρας με τους γιους της σε συνθήκες τόσο δύσκολες, με ένα μέλλον αβέβαιο αποτελούν στοιχεία, που προσδίδουν στα γράμματα αυτά μια ιδιαίτερη τραγικότητα, η οποία επιτείνεται από το γεγονός, ότι ο αναγνώστης του σήμερα γνωρίζει το τραγικό τέλος των τριών αυτών γυναικών.

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρον και πολύ συγκινητικό. Πέρα βέβαια από αυτά τα στοιχεία έχει και μια ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς παραθέτει σημαντικές πληροφορίες για τη ζωή και τις δυσκολίες των Εβραίων Θεσσαλονικέων κατά την περίοδο της Κατοχής. Υλικό τέτοιους είδους φαντάζομαι πως υπάρχει αρκετό και δεν έχει ακόμη μελετηθεί και ερευνηθεί, αισιοδοξώ όμως ότι στο μέλλον θα δούμε και άλλες παρόμοιες εκδόσεις.

1 σχόλιο

Filed under Συγγραφείς, ΣΑΛΤΙΕΛ, Λεόν

Η επανακυκλοφορία του πρώτου βιβλίου, που μίλησε για το χαμό των Εβραίων Θεσσαλονικέων

img068

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν…

Συγγραφέας: Ισαάκ Ματαράσσο

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-769-6

Τιμή: Περίπου €14

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Στην τελευταία ανάρτηση στη Vivlioniki είδαμε το πρώτο βιβλίο, που κυκλοφόρησε στη σειρά «Θέματα Εβραϊκής Ιστορίας» των εκδόσεων Αλεξάνδρεια και το οποίο ήταν η πολυαναμενόμενη επανέκδοση των χειρογράφων του Μαρσέλ Νατζαρή. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης έχει να κάνει με την επανέκδοση ενός άλλου πολύ γνωστού έργου, με σπουδαία ιστορική αξία, το οποίο γράφτηκε από τον ιατρό Ισαάκ Ματαράσσο και μιλάει για το χαμό των Εβραίων Θεσσαλονικέων κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής. Ο τίτλος του βιβλίου νομίζω ότι λέει πολλά.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Ακολουθεί το ίδιο μοτίβο με το έργο του Νατζαρή. Υπάρχουν κάποιες ελαχιστότατες φωτογραφίες με τον συγγραφέα, πιθανότατα από οικογενειακό αρχείο. Στο κάτω μέρος υπάρχουν κάποιες σημειώσεις. Ευανάγνωστο κείμενο. Ακολουθήθηκε η ορθογραφία της πρώτης έκδοσης, αλλά σε μονοτονικό σύστημα. Το βιβλίο προλογίζει ο πρόεδρος της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης κ. Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ την επιμέλεια έχει αναλάβει ίσως το καταλληλότερο πρόσωπο για αυτό τον σκοπό, η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου.

Όπως αναφέραμε ήδη, πρόκειται για μια επανέκδοση ενός βιβλίου, το οποίο κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 1948, ελάχιστα χρόνια δηλαδή μετά το Ολοκαύτωμα της πόλης μας. Αυτό από μόνο του έχει μεγάλη σημασία. Είναι το πρώτο βιβλίο, που κυκλοφορεί στα ελληνικά και μιλάει για την καταστροφή του 1943, χρονικά βρισκόμαστε πάρα πολύ κοντά στα γεγονότα, οπότε υπάρχει μεν συγκινησιακή φόρτιση, αλλά και οι μνήμες είναι φρέσκες για τον συγγραφέα. Το έργο μεν έχει μεγάλη ιστορική αξία, αλλά παράλληλα δεν θα μπορούσα να το χαρακτηρίσω ως ιστορικό.

Πριν το κυρίως θέμα του βιβλίου, υπάρχει μια εισαγωγή, που υπογράφει η Pauline Matarasso, κόρη του γιου του συγγραφέα, η οποία τυχαίνει να είναι ιστορικός η ίδια. Χάρη σε αυτήν βρέθηκε ένα ανέκδοτο κομμάτι, το οποίο δεν είχε συμπεριληφθεί στην πρώτη έκδοση και έχουμε την τύχη να το διαβάσουμε τώρα. Η Pauline Matarasso περιγράφει τον χαρακτήρα του πεθερού της, όπως τον έζησε αυτή και τον γνώρισε ως άνθρωπο, αλλά και μέσα από τα γραπτά του. Ενδιαφέρον κείμενο, που αρμόζει ως εισαγωγή.

Το κυρίως θέμα αποτελείται από τρία μέρη:

  • Το πρώτο μέρος μιλάει για τα γεγονότα στη Θεσσαλονίκη κατά την περίοδο της Κατοχής και το πώς σταδιακά εφαρμόστηκαν τα αντι-εβραϊκά μέτρα στην πόλη μας. Υπάρχουν επίσης κάποιοι πίνακες και στατιστικά στοιχεία, βάσει των πληροφοριών, που τότε είχε ο συγγραφέας στα χέρια του. Σίγουρα υπάρχουν σύγχρονα βιβλία με περισσότερα στοιχεία και υλικό, αλλά εδώ γοητεύει ή αν θέλετε τρομάζει η χρονική εγγύτητα με τα γεγονότα.
  • Το δεύτερο μέρος μου φάνηκε περισσότερο ενδιαφέρον. Περιέχει στην αρχή 4 «έρευνες» του συγγραφέα, οι οποίες έχουν να κάνουν με κάποιες πτυχές του Ολοκαυτώματος της πόλης μας και κυρίως για πράγματα, που έζησε ο Ματαράσσο μετά το τέλος του πολέμου.

Η πρώτη έχει να κάνει με την εκτέλεση 8 Εβραίων στη Θεσσαλονίκη λίγο πριν αποχωρίσουν από την πόλη.

Η δεύτερη είναι ίσως η πιο γνωστή και έχει να κάνει με την αφήγηση του πρώτου επιζώντα Εβραίου, ο οποίος επέστρεψε στην Ελλάδα και διηγήθηκε τα όσα έζησε. Ήταν ο Λεών Μπάτης, Εβραίος της Αθήνας και το κείμενο του Ματαράσσο περιγράφει με επιτυχία πέρα από όλα τα άλλα και τον ψυχικό κόσμο ενός ανθρώπου, ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από μια κόλαση απερίγραπτη ακόμη και σήμερα για την ανθρωπότητα.

Η τρίτη μιλάει για εμπειρίες 6 επιζώντων (περισσότερες και πιο λεπτομερείς εμπειρίες μπορείτε να διαβάσετε στο βιβλίο των Κούνιο και Ναρ με τις προφορικές μαρτυρίες επιζώντων, και στο έργο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου)

Η τέταρτη έχει επίσης πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς αναφέρεται στα ιατρικά πειράματα, που έγιναν σε άντρες και γυναίκες στο Άουσβιτς. Την εποχή, που κυκλοφόρησε το βιβλίο όλα αυτά μπορεί να ακούγονταν ως υπερβολές ή και φαντασιώσεις, δυστυχώς όμως αποδείχτηκαν αληθή με το πέρασμα του χρόνου.

Το δεύτερο μέρος συνεχίζεται με μια πολύ ενδιαφέρουσα εργασία του Μέντες Μόλχο σχετικά με τις εβραϊκές περιουσίες στη Θεσσαλονίκη, τη διαχείριση και την εξαφάνισή τους. Πάλι ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει κατά νου ότι αυτά γράφτηκαν το 1948, μια εποχή, που ελαχιστότατοι ήθελαν να ανοιχτεί αυτό το θέμα, με αποτέλεσμα για δεκαετίες κανείς να μην μιλάει για πράγματα, που είτε γνώριζε, είτε ήταν τόσο αυτονόητα, που δεν χρειάζονταν καν ιδιαίτερες γνώσεις για να καταλάβει κανείς ότι κάτι πάει στραβά.

  • Το τρίτο μέρος έχει τα ανέκδοτα κείμενα του Ματαράσσο, τα οποία περιγράφουν τη ζωή στα γκέτο της Θεσσαλονίκης, κυρίως σε αυτά, που είχαν συγκεντρωθεί οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς πριν πάνε σε αυτό του Βαρόνου Χιρς. Πρόκειται για 5 κείμενα, τα οποία είναι γραμμένα με λογοτεχνικές πινελιές, νοσταλγία και πόνο, αλλά παράλληλα περιέχουν και κάποιες σημαντικές ιστορικές πληροφορίες. Με διαφορά η πιο συγκινητική στιγμή ίσως όλου του βιβλίου είναι εδώ, στη σελίδα 192, όπου γράφει για τον μικρό Αρονίκο, ο οποίος λόγω ηλικίας (ήταν κάτω από 5 ετών) έκλαιγε, που μόνο ο αδερφός του Αλμπερτίκο φορούσε το κίτρινο αστέρι και όχι αυτός (σχετικά με τα παιδιά κάτω των 5 ετών, που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα της πόλης, μπορείτε να διαβάσετε το εξαιρετικό βιβλίο της Σαλέμ).

Ο Ματαράσσο σώθηκε γιατί έφυγε από το γκέτο και δραπέτευσε στο βουνό. Στα κείμενά του υπάρχουν πράγματα, που έζησε και άλλα, που άκουσε. Στην αρχή του βιβλίου αναφέρει πως το βιβλίο αυτό το έγραψε όχι για τους Εβραίους, αλλά για τους υπόλοιπους, για να μάθουν το τι τράβηξαν οι συμπολίτες μας. Δεν είναι ιστορικός, ούτε λογοτέχνης, ανήκει όμως στη μειοψηφία των Εβραίων Θεσσαλονικέων, που σώθηκε και αισθάνεται την ανάγκη να ακουστεί και να εκπροσωπήσει τις χιλιάδες ζωές συμπολιτών μας, που χάθηκαν. Και θέλει να το κάνει αυτό σε μια εποχή, που τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης κατά την Κατοχή μάλλον θέλουν οι πολλοί να ξεχαστούν και να μην αναφέρονται.

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο εξαιρετικά ενδιαφέρον. Την πρώτη έκδοση ακόμη την ψάχνω και θεωρείται μάλλον σπάνια. Το γεγονός ότι επανακυκλοφόρησε είναι πάρα πολύ σημαντικό, ενώ οι προσθήκες σε αυτήν τη δεύτερη έκδοση φανερώνουν πτυχές για τη ζωή στα γκέτο, για τις οποίες λίγα πράγματα σχετικά γνωρίζαμε. Πολύ καλή δουλειά συνολικά.

 

2 Σχόλια

Filed under ΜΑΤΑΡΑΣΣΟ, Ισαάκ, Συγγραφείς

Τα μοναδικά ντοκουμέντα του Μαρσέλ Νατζαρή, μαρτυρία για το Άουσβιτς, μέσα από το Άουσβιτς

img067

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Χειρόγραφα 1944-1947 – Από τη Θεσσαλονίκη στο Ζοντερκομάντο του Άουσβιτς

Συγγραφέας: Μαρσέλ Νατζαρή

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-768-9

Τιμή: Περίπου €14

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν λίγες μέρες και πιο συγκεκριμένα στις 15 Μαρτίου, έκλεισαν 75 χρόνια από την ημέρα, που το πρώτο τρένο γεμάτο Εβραίους Θεσσαλονικείς έφυγε από την πόλη μας για το Άουσβιτς. Ακολούθησαν αρκετά ακόμη δρομολόγια, τα οποία οδήγησαν τη συντριπτική πλειοψηφία των επιβατών τους στο θάνατο με αποτέλεσμα τον σχεδόν ολοκληρωτικό αφανισμό (96%) της Εβραϊκής Κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Με αφορμή λοιπόν αυτήν την επέτειο, η Vivlioniki επέλεξε να παρουσιάσει την επανακυκλοφορία ενός από τα πιο συγκλονιστικά βιβλία (κατά την άποψή μου), που έχουν γραφτεί για το Ολοκαύτωμα, τη μαρτυρία του Μαρσέλ Νατζαρή για τα όσα έζησε στο Άουσβιτς.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Το εξώφυλλο είναι ένα κολάζ με μια φωτογραφία του συγγραφέα κατά τη διάρκεια, που πολεμούσε στο μέτωπο εναντίον των Ιταλών. Για μένα η εικόνα αυτή έχει σημασία, καθώς στην πρώτη έκδοση δεν είχε προβλεφθεί να υπάρξει κάποια φωτογραφία του Νατζαρή και τώρα ο συγγραφέας αποκτά πρόσωπο και εικόνα. Υπάρχουν κάποιες λίγες φωτογραφίες στο κείμενο, κυρίως από το οικογενειακό αρχείο του Νατζαρή. Ευανάγνωστο κείμενο και σωστά ταξινομημένο υλικό.

Πριν προχωρήσω παρακάτω, οφείλω να ξεκαθαρίσω ότι στο βιβλίο το συγγραφικό κομμάτι του Νατζαρή είναι το μικρότερο, το βιβλίο αποτελείται κυρίως από κείμενα άλλων μελετητών, οι οποίοι αναλύουν τα κείμενα του Νατζαρή και σχολιάζουν για τις εμπειρίες των Ζόντερκομάντο, ζητώ συγνώμη από τους μελετητές, που δεν τους αναφέρω ως συγγραφείς, θέλω απλά να τιμήσω τον Νατζαρή και τα κείμενά του. Επίσης μιλάω μεν για «επανακυκλοφορία» της πρώτης έκδοσης και προς στιγμήν σκέφτηκα να προσθέσω το κείμενό μου στην παρουσίαση, που είχε γίνει στη Vivlioniki αυτής της πρώτης έκδοσης, αλλά το υλικό είναι τόσο πολύ πλουσιότερο, μιλάμε ουσιαστικά για δύο εντελώς ξεχωριστές εκδόσεις, μέχρι και ο τίτλος είναι διαφορετικός.

Το υλικό του βιβλίου χωρίζεται σε 3 μέρη:

  • Το πρώτο μέρος παρουσιάζει τον Μαρσέλ Νατζαρή ως πρόσωπο, μέσα από κείμενα των παιδιών του, Νέλλης και Αλμπέρτου Νατζαρή (η κόρη του πήρε το όνομα της δολοφονημένης στο Άουσβιτς αδερφής του συγγραφέα) και ένα κείμενο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου.
  • Το δεύτερο μέρος παρουσιάζει τα δύο χειρόγραφα του Νατζαρή, το ένα το οποίο γράφτηκε μέσα στο Άουσβιτς το 1944 και το οποίο έθαψε ο συγγραφέας στο χώμα για να βρεθεί περίπου 35 χρόνια αργότερα τυχαία και το οποίο είναι μια συγκλονιστική και ιδιαίτερα σπάνια μαρτυρία, ένα ρεπορτάζ ίσως θα μπορούσε να πει κανείς, για τα όσα συνέβαιναν στο Άουσβιτς από τη σκοπιά ενός ανθρώπου, ο οποίος εργαζόταν στο χειρότερο πόστο, που θα μπορούσε να έχει κάποιος σε ένα στρατόπεδο εξόντωσης, αυτό του Ζοντερκομάντο. ενώ το δεύτερο γράφτηκε μεταπολεμικά και περιγράφει ο Νατζαρή τις εμπειρίες του από τον ελληνο-ιταλικό πόλεμο έως τα στρατόπεδα εξόντωσης. Το δεύτερο αυτό κείμενο έχει επίσης πάρα πολύ ενδιαφέρον, αδικείται κάπως καθώς το χειρόγραφο του Άουσβιτς είναι μοναδικό. Σε σχέση με την πρώτη έκδοση, εδώ έχει αποκαλυφθεί πολύ μεγαλύτερο μέρος του κειμένου του πρωτότυπου.
  • Το τρίτο μέρος έχει τα 4 κείμενα και έναν κατάλογο και αποτελεί ουσιαστικά τη μελέτη, ανάλυση και συζήτηση γύρω από τα χειρόγραφα του Νατζαρή. Τα κείμενα τα υπογράφουν οι Πάβελ Πολιάν (Ρώσος ιστορικός), Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου (μία από τις σημαντικότερες μελετητές του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα), Αντρέας Κίλιαν (ερευνητής) και Αλεξάντρ Νικιτιάεβ (τεχνικός εικόνας, υπεύθυνος για την ψηφιακή επεξεργασία των χειρογράφων και την καλύτερη ανάγνωσή τους).
    • Ο Πολιάν γράφει για τα Ζοντερκομάντο και για την πολύ γνωστή σε όλους εξέγερσή τους το φθινόπωρο του 1944, η οποία ναι μεν ήταν αποτυχημένη, αλλά η σημασία της είναι μοναδική. Ο Νατζαρή άλλωστε γράφει το χειρόγραφό του λίγο καιρό μετά από αυτήν. Ο ρόλος των Ελλήνων Εβραίων στην εξέγερση αυτή είναι σημαντικός, αλλά δυστυχώς άγνωστος στους περισσότερους Έλληνες.
    • Η Αμπατζοπούλου κάνει μια εξαιρετική ανάλυση τόσο των χειρογράφων, όσο και των γεγονότων στο Άουσβιτς. Το πρώτο κείμενο του Νατζαρή ανήκει στην κατηγορία των «κυλίνδρων του Άουσβιτς», όπως ονομάστηκαν και θα διαβάσει ο αναγνώστης για αυτά στο κεφάλαιο αυτό.
    • Ο Κίλιαν γράφει επίσης ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο, στο οποίο παρουσιάζεται ο Νατζαρή μέσα από αφηγήσεις άλλων ανθρώπων, είτε συγγενών και φίλων του, είτε επιζώντων του Άουσβιτς.
    • Πολιάν και Νικιτιάεβ υπογράφουν το κείμενο, στο οποίο αναλύεται (εννοείται με απλό τρόπο) η διαδικασία, που ακολουθήθηκε ώστε να μπορέσει να διαβαστεί το μεγαλύτερο κομμάτι των πρώτων χειρογράφων του Νατζαρή.
    • Ο Κίλιαν τέλος παρουσιάζει έναν κατάλογο με Έλληνες Εβραίους, οι οποίοι ήταν μέλη των Ζοντερκομάντο στο Άουσβιτς. Υπάρχουν 58 άτομα για τους οποίους είμαστε σίγουροι ότι ήταν σε αυτό το πόστο, ενώ για άλλους 28 υπάρχουν μεν κάποια στοιχεία, αλλά δεν γνωρίζουμε με σιγουριά.

Ο Νατζαρή μπορεί μεν να επέζησε του Άουσβιτς, αλλά πέθανε σε μικρή ηλικία, μόλις στα 54 του χρόνια (1917-1971). Δεν πρόλαβε εννοείται να δει καμία από τις εκδόσεις των χειρογράφων του, καθώς η πρώτη κυκλοφόρησε το 1991. Η αξία των κειμένων του και κυρίως του πρώτου χειρογράφου είναι μοναδική για τη μελέτη του Ολοκαυτώματος, ενώ το δεύτερο παρουσιάζει σημαντικές πτυχές της Ελληνικής ιστορίας κατά τη διάρκεια της Κατοχής και πιο συγκεκριμένα της Αντίστασης. Ο Νατζαρή αισθανόταν και ήταν πολύ περισσότερο Έλληνας από αυτούς, που σήμερα με πρόσχημα των πατριωτισμό και την αγάπη προς το έθνος αναλώνονται σε αντισημιτικές πράξεις, βεβηλώσεις μνημείων και επιχειρούν το σβήσιμο της ιστορίας της Θεσσαλονίκης παραλείποντας το γεγονός πως η πόλη υπήρξε για αιώνες ένα κέντρο του Εβραϊσμού. Ο Νατζαρή μέσα από την κόλαση του Άουσβιτς γράφει «Όποιος και να ρωτήσει για μένα να πείτε ότι δεν υπάρχω πλέον και ότι πήγα σαν πραγματικός Έλλην» και «Πεθαίνω ευχαριστημένος αφού ξέρω ότι αυτή τη στιγμή η Ελλάς μας είναι Ελεύθερη, δεν θα ζήσω εγώ, ας ζήσουν οι άλλοι, η τελευταία μου λέξη θα είναι Ζήτω η Ελλάς».

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο συγκλονιστικό, άσχετα αν έχω διαβάσει την πρώτη έκδοση και γνώριζα τα κείμενα του Νατζαρή. Κομμάτια αυτών των χειρογράφων πρέπει να αποτελούν κομμάτι της εκπαίδευσης στα σχολεία. Δεν θα μάθουμε ποτέ για ποιο λόγο έγραψε ο Νατζαρή τις εμπειρίες του, γνωρίζουμε μόνο την αξία τους και οφείλουμε να τα αναδείξουμε με κάθε τρόπο. Θεωρώ την επανακυκλοφορία τους ένα από τα σημαντικότερα εκδοτικά γεγονότα για το 2018. Οπωσδήποτε να το διαβάσετε.

3 Σχόλια

Filed under ΝΑΤΖΑΡΗ, Μαρσέλ, Συγγραφείς

Η φωνή των αφανών μαρτύρων της Ιστορίας

img041

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Λούνα

Συγγραφέας: Ρίκα Μπενβενίστε

Έκδοση: Πόλις (2017)

ISBN: 978-960-435-586-0

Τιμή: Περίπου €15

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τα ιστορικά γεγονότα, αν και συνήθως αποτελούν αποφάσεις μιας μειοψηφίας, μπορούν να επηρεάσουν τις ζωές εκατομμύρια ανθρώπων. Οι περισσότεροι από αυτούς μπορεί να μην αναφερθούν ποτέ σε κάποιο σύγγραμμα ή σε μια μελέτη και η παρουσία τους αποδεικνύεται σε ξεχασμένα κρατικά αρχεία, που μπορεί ποτέ κανείς να μην κάτσει να διαβάσει. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης έχει για επίκεντρο μία γυναίκα από τους «αφανείς», όπως τους χαρακτηρίζει η συγγραφέας, και μελετά την ιστορία μιας πόλης και ενός μέρους της (της Θεσσαλονίκης και των Εβραίων Θεσσαλονικέων) μέσα από το βίο της γυναίκας αυτής. Της Λούνα Ασσαέλ Γκατένιο.

Η έκδοση είναι άριστη, όπως όλες οι εκδόσεις, που έχω δει από τον οίκο Πόλις. Στο εξώφυλλο μια φωτογραφία του Christian Boltanski. Ευανάγνωστο κείμενο, σωστή ταξινόμηση υλικού, κάποιες λίγες φωτογραφίες, που συνοδεύουν το κείμενο. Στο τέλος υπάρχει ένα χρονικό, που ακολουθεί ιστορικά γεγονότα στη Θεσσαλονίκη και στον κόσμο παράλληλα με τη ζωή της Λούνα και οι σημειώσεις του κειμένου, που παίζουν και το ρόλο της βιβλιογραφίας.

Τη συγγραφέα την γνωρίσαμε στη Vivlioniki μέσα από το εξαιρετικό της βιβλίο «Αυτοί που επέζησαν«, το οποίο τιμήθηκε και με κρατικό βραβείο. Αλλά και τη Λούνα την είχαμε δει στη Vivlioniki, στο βιβλίο των Κούνιο-Αμαρίλιο και Ναρ με τις προφορικές μαρτυρίες επιζώντων του Ολοκαυτώματος.

Από τα κεφάλαια του βιβλίου, τα δύο πρώτα τα θεωρώ πρόλογο του βιβλίου («Αφανείς» και «Luna, sos tu?»), ενώ το τελευταίο το θεωρώ επίλογο («Yorando entre mozotros»). Τα υπόλοιπα έχουν για τίτλο τόπους, από τους οποίους πέρασε η Λούνα, τόπους όπου γράφτηκε ιστορία και η Λούνα ήταν εκεί για να την παρακολουθεί, να συμμετέχει σε αυτήν και να είναι μέρος της, αλλά να χάνεται στην ανωνυμία της μάζας, ίσως επειδή ήταν γυναίκα αμόρφωτη και φτωχή.

  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Συνοικισμοί 151, Ρεζή Βαρδάρ, Βαρώνου Χιρς» μιλάει για τη ζωή της Λούνα πριν τον εκτοπισμό του 1943. Οι τοποθεσίες αυτές ήταν γειτονιές της πόλης με Εβραϊκό κυρίως πληθυσμό και η συντριπτική πλειοψηφία των Θεσσαλονικέων σήμερα δεν πρέπει να γνωρίζει πού βρίσκονταν. Η Λούνα γεννιέται στον 151 (το πότε είναι άγνωστο, αφού άλλα λένε τα επίσημα στοιχεία και άλλα η ίδια η Λούνα), μετακομίζει με τον άντρα της στο Ρεζή Βαρδάρ και λίγο πριν βρεθεί στα τρένα για το Άουσβιτς κλείνεται στου Βαρώνου Χιρς μαζί με χιλιάδες άλλους συμπολίτες μας. Η Μπενβενίστε χρησιμοποιεί για αφορμή τις αναφορές αυτές στη ζωή της Λούνα για να περιγράψει τη ζωή, τη δομή και τα χαρακτηριστικά της Εβραϊκής Κοινότητας της πόλης μας προπολεμικά, από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στον Μεσοπόλεμο και έως το 1943, όταν και έγινε το Ολοκαύτωμα της πόλης μας. Ο αναγνώστης θα διαβάσει για πολλά και ενδιαφέροντα γεγονότα, που συγκλόνισαν την πόλη μας (όπως η Μεγάλη Πυρκαγιά, ο εμπρησμός του Κάμπελ κα), σε μια αφήγηση, που μπορεί μεν να έχει πολλά νούμερα και στατιστικά, αλλά σε γενικές γραμμές είναι εύκολη. Η Μπενβενίστε κάνει λάθος όταν γράφει πως το Κάμπελ βρισκόταν μεταξύ της οδού Παπαναστασίου και του 151, το Κάμπελ βρισκόταν κοντά στην περιοχή, που σήμερα αποκαλούμε Βότση.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Άουσβιτς, 40077» ακολουθεί τη Λούνα στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς. Η Λούνα φεύγει με την πέμπτη αποστολή, στις 27 Μαρτίου του 1943 μαζί με το σύζυγό της. Το 40077 είναι το νούμερο, που της δίνουν στο στρατόπεδο και θα την ακολουθεί για μια ζωή, όχι μόνο στη μνήμη της, αλλά και στο χέρι της. Στο Άουσβιτς θα είναι μία από τις Ελληνίδες, που θα γίνουν πειραματόζωα και θα μείνουν για καιρό στο Μπλοκ 10, γνωστό σήμερα ως τόπο πειραμάτων, που έκαναν οι Γερμανοί σε γυναίκες. Η Μπενβενίστε εδώ ας παρουσιάζει πολλά στοιχεία για αυτό το Μπλοκ και τον τρόπο λειτουργίας του.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Μπέργκεν-Μπέλσεν» μιλάει για τη ζωή της Λούνα στο στρατόπεδο αυτό, όταν οι Γερμανοί άδειασαν το Άουσβιτς στις αρχές του 1945. Εκεί η Λούνα θα μείνει έως τις 15 Απριλίου του 1945, όταν και Βρετανικές δυνάμεις θα απελευθερώσουν τους κρατούμενους.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Συγγρού 37» μας μεταφέρει στο χώρο της σημερινής Συναγωγής Μοναστηριωτών, όπου εγκαταστάθηκαν πολλοί Εβραίοι Θεσσαλονικείς επιζώντες των στρατοπέδων εξόντωσης, οι οποίοι είναι σε άθλια κατάσταση, χωρίς περιουσία, χωρίς δικούς τους ανθρώπους, με έντονες ακόμη τις αναμνήσεις από τα στρατόπεδα. Προσωπικά βρήκα το κεφάλαιο αυτό το πιο ενδιαφέρον. Η Μπενβενίστε μιλάει εδώ για τις πρώτες προσπάθειες για αποκατάσταση αυτού του πλήθους, μέσα σε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες για την Ελλάδα και την Ισραηλίτικη Κοινότητα της πόλης μας. Γενικά οι περισσότερες μελέτες έχουν επικεντρωθεί γύρω από το Ολοκαύτωμα και λίγα πράγματα έχουν γραφτεί (τουλάχιστον λίγα έχω βρει εγώ) σχετικά με το μετά του Ολοκαυτώματος. Η Λούνα θα μείνει για λίγο μόνο χρονικό διάστημα εκεί.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Παρασκευοπούλου 3: Υπνωτήριο Αλλατίνι» μας μεταφέρει στους χώρους του παλιού ορφανοτροφείου Αλλατίνι, το οποίο υπάρχει ακόμη ως κτίριο, δυστυχώς εγκαταλελειμμένο. Εδώ η Λούνα θα μείνει έως τα τέλη της δεκαετίας του ’60, μαζί με άλλους Εβραίους Θεσσαλονικείς, οι οποίοι δεν είχαν κάπου να μείνουν ή δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να βρουν άλλη στέγη. Μιλάμε για μία περίοδο περίπου 15 χρόνων, όπου παρατηρείται σταδιακά μια βελτίωση των συνθηκών ζωής και της οικονομικής κατάστασης των Εβραίων Θεσσαλονικέων, με τη στήριξη τόσο διεθνών οργανισμών, όσο και της Κοινότητας. Και σε αυτό το κεφάλαιο η Μπενβενίστε μας λέει πάρα πολλά πράγματα για την αποκατάσταση των Εβραίων συμπολιτών μας, μέσα από δυσκολίες υλικής και ψυχολογικής φύσεως. Είναι η περίοδος, που πολλοί αποφασίζουν να μεταναστεύσουν σε άλλους τόπους (κυρίως ΗΠΑ και Ισραήλ), καθώς νιώθουν να έχουν κοπεί όλοι οι δεσμοί, που τους κρατούσαν με την πόλη μας.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Σπάρτης 49 και οδός Σαρανταπόρου 19» αναφέρεται σε δύο πολυκατοικίες, στις οποίες έμεινε η Λούνα μετά, που έφυγε από το «υπνωτήριο» Αλλατίνι. Στην πόλη υπάρχει η αντιπαροχή, η ανάπτυξη, οι πολυκατοικίες, η οικονομική κατάσταση βελτιώνεται και η Λούνα μπορεί να πληρώνει ένα μικρό ενοίκιο και να ζει πλέον σε ένα δικό της χώρο. Για να γίνει αυτό πρέπει να περάσουν 25 ολόκληρα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου. Η Μπενβενίστε εδώ περιγράφει τις διάφορες ενέργειες της Κοινότητας για αποκατάσταση των μελών της και τις προσπάθειες των Εβραίων Θεσσαλονικέων να ενταχτούν κι αυτοί σε ένα φυσιολογικό τρόπο ζωής, όσο μπορεί κάτι τέτοιο να είναι εφικτό, κουβαλώντας τις μνήμες του πολέμου ακόμη.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Κίμωνος Βόγα 83: Γηροκομείο Σαούλ Μοδιάνο» μας μεταφέρει χρονικά στο 1982, όταν και η Λούνα έρχεται να μείνει εκεί. Σε έναν χώρο με άτομα, που έχοντας παράλληλες πορείες στη ζωή τους, μπορεί ο ένας να καταλάβει τον άλλον και τα όσα πέρασαν. Η φροντίδα, που θα έχουν αυτοί οι ηλικιωμένοι θα τους βοηθήσει στα δύσκολα χρόνια των γηρατειών.
  • Το τελευταίο κεφάλαιο έχει τίτλο «Σταυρούπολη: Το (νέο) Εβραϊκό Νεκροταφείο», ο τόπος, που θα φιλοξενήσει τη Λούνα μετά το 1998. Συγκινητική η φωτογραφία με τον τάφο της, που υπάρχει στο βιβλίο. Στα 90 περίπου χρόνια της η Λούνα έζησε μοναδικές στιγμές για την πόλη, μεγάλες τραγωδίες, αλλά κατάφερε να σταθεί στα πόδια της και να φτιάξει κάτι, το οποίο μπορεί να μην έμεινε στην Ιστορία, καθώς η τελευταία φύλαγε για τη Λούνα το ρόλο του θεατή. Η Μπενβενίστε εδώ μιλάει για το νεκροταφείο των Εβραίων Θεσσαλονικέων, το οποίο μετά από πολλούς αιώνες καταστράφηκε σε λίγους μήνες κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής.

Η συγγραφέας γνώριζε προσωπικά τη Λούνα. Πηγές της είναι οι προσωπικές μαρτυρίες της Λούνα, βιβλιογραφία ελληνική και ξένη και έρευνα σε αρχεία διαφόρων φορέων. Προσωπικά το κομμάτι, που μιλάει για τα όσα έγιναν μετά το τέλος του πολέμου μου φάνηκε και το πιο ενδιαφέρον, καθώς λίγα πράγματα γνωρίζουμε για το πώς έζησαν μεταπολεμικά οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Ο αναγνώστης θα διαβάσει επίσης πολλά πράγματα για τον Εβραϊσμό της πόλης μας προπολεμικά, αλλά και για το Ολοκαύτωμα. Αν θέλει να εμβαθύνει, η βιβλιογραφία, που παρατίθεται θα τον βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό.

Προσωπικά το βιβλίο μου άρεσε πολύ. Τόσο η δομή του, όσο και η γλώσσα και το υλικό του. Η Λούνα δεν έγραψε ιστορία, αλλά την έζησε ως πρωταγωνίστρια, ανώνυμη όπως εκατομμύρια άλλοι. Η Μπενβενίστε δίνει φωνή σε μια γυναίκα και την τοποθετεί στο ιστορικό πλαίσιο, όχι ως ένα στατιστικό νούμερο, αλλά ως έναν άνθρωπο με όνομα και επώνυμο, με ένα νούμερο στο βραχίονά της και πολλές εμπειρίες στο νου της. Η Λούνα είναι ο εκπρόσωπος όλων αυτών των ανθρώπων, που η Ιστορία αδικεί για διάφορους λόγους και δεν τους υπολογίζει. Η Λούνα γίνεται το μέσο για να μελετήσουμε το παρελθόν του τόπου μας για ένα διάστημα ενός αιώνα περίπου. Από τα βιβλία, που πιστεύω έχουν πολλά να πούνε και αξίζει να διαβαστούν και να συζητηθούν.

 

1 σχόλιο

Filed under ΜΠΕΝΒΕΝΙΣΤΕ, Ρίκα, Συγγραφείς