Tag Archives: Εβραίοι

Οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς στη μετάβαση από την Οθωμανική στη Ελληνική Θεσσαλονίκη

Σάρωση_20180619

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η Θεσσαλονίκη των Εβραίων – Ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τη νεότερη Ελλάδα

Συγγραφέας: Devin Naar

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-750-4

Τιμή: Περίπου €25

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν κάποιον καιρό παρουσιάστηκαν 3 βιβλία από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, που υπάγονται στην πολύ ενδιαφέρουσα σειρά του εκδοτικού οίκου με τίτλο «Θέματα Εβραϊκής Ιστορίας». Πρόκειται για τις δύο επανεκδόσεις των έργων των Μαρσέλ Νατζαρή και Ισαάκ Ματαράσσο, καθώς και για τη δουλειά του Λεόν Σαλτιέλ. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης ανήκει στην ίδια σειρά και πρόκειται για τη μετάφραση ενός πολύ γνωστού έργου, που κυκλοφόρησε πριν λίγα χρόνια στην αγγλική, από έναν σύγχρονο μελετητή της Σεφαραδίτικης ιστορίας, του Αμερικανού Devin Naar.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Υπάρχουν κάποιες, λίγες κατ’εμέ εικόνες από διάφορα αρχεία. Πλουσιότατη βιβλιογραφία, βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου, μαζί με τις σημειώσεις και είναι περίπου 50 σελίδες. Στο τέλος υπάρχει και ευρετήριο ονομάτων. Τη μετάφραση την έκανε από τα αγγλικά ο Χρήστος Γεμελιάρης και κρίνοντας από τον τρόπο, που ρέει η ανάγνωση την βρίσκω πολύ καλή. Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε το 2016 με τον τίτλο «Jewish Salonica: Between the Ottoman Empire and Modern Greece» από τις εκδόσεις Stanford University Press.

Μετά το προοίμιο, που υπογράφει ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης κ. Γιάννης Μπουτάρης, δύο προλογικά σημειώματα και ένα σημείωμα για τη μεταγραφή ξένων όρων, ξεκινάει το κυρίως θέμα του βιβλίου, το οποίο χωρίζεται στην εισαγωγή και 5 κεφάλαια:

  • Η εισαγωγή ουσιαστικά προετοιμάζει τον αναγνώστη για το τι θα διαβάσει στη συνέχεια. Το ερώτημα, στον τίτλο «Είναι η Θεσσαλονίκη εβραϊκή;» σίγουρα δεν απαντάται στο κομμάτι αυτό του βιβλίου.
  • Το 1ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Σαν δήμος και κράτος: Η Κοινότητα» και αναφέρεται στις εξελίξεις μέσα στην Ισραηλιτική Κοινότητα από τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης έως και το Ολοκαύτωμα της πόλης το 1943. Ουσιαστικά μιλάμε για μία περίοδο μεγάλων αλλαγών όχι μόνο για την πόλη. Οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς αποτέλεσαν το πιο προοδευτικό ίσως κομμάτι της Θεσσαλονίκης και ήταν οι πρώτοι, που προσπάθησαν να ξεφύγουν στην κοινότητά τους από την θρησκευτική κυριαρχία και να οργανώσουν μια κοσμική δομή, η οποία θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των μελών της. Μετά το 1912 η κοινότητα έπρεπε να διαμορφώσει νέα χαρακτηριστικά στην ταυτότητά της, ώστε να μπορεί να ενταχθεί στο ελληνικό όραμα του νέου κράτους, στο οποίο ανήκε η πόλη. Όταν για πολλούς αιώνες η Εβραϊκή Κοινότητα ήταν κυρίαρχη στην πόλη, η μεταβολή, που έγινε ιδίως μετά την Μικρασιατική Καταστροφή με την μετατροπή της σε μειοψηφία, προκάλεσε αναταράξεις. Το πλαίσιο στο οποίο λειτουργούσε πια η Ισραηλιτική Κοινότητα της Θεσσαλονίκης δεν ήταν αυτό μιας προνομιακής ομάδας, κομματιού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά μιας θρησκευτικής μειονότητας του ελληνικού κράτους. Όλα αυτά αναπτύσσονται με πολλές λεπτομέρειες στο κεφάλαιο αυτό.
  • Το 2ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Ποιος θα σώσει τον Σεφαραδίτικο Ιουδαϊσμό;» και αναλύει με λεπτομέρειες τις εξελίξεις στον τομέα της αρχιρραβινείας στη Θεσσαλονίκη, από τα τέλη της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης έως το Ολοκαύτωμα του 1943. Ακολουθείται χρονολογική σειρά παρουσιάζοντας τη δράση και το έργο των αρχιρραβίνων της πόλης μας, από τον Ιακώβ Κόβο, ο οποίος διαδέχτηκε ουσιαστικά την τελευταία τριανδρία ραβίνων, οι οποίοι ήταν η θρησκευτική, αλλά και κοινοτική εξουσία των Εβραίων Θεσσαλονικέων έως τον Σέβη Κόρετς, τον τελευταίο της προς εξέταση περιόδου. Το κεφάλαιο έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς αναλύεται το έργο και η προσωπικότητα αυτών των ανθρώπων, οι διαδικασίες εκλογής τους, οι διαφωνίες μέσα στην Κοινότητα κτλ. Πολύ χρήσιμο το κομμάτι του κεφαλαίου, που αναφέρεται στον αρχιρραβίνο Ιακώβ Μεΐρ, μια σπουδαία προσωπικότητα, που πέρασε από την πόλη μας. Προσωπικά κράτησα από αυτό το κεφάλαιο το γεγονός ότι ενώ παλαιότερα η Θεσσαλονίκη ήταν ξακουστή για τους ραβίνους, που έβγαζε, οι οποίοι είχαν φήμη και όνομα και αναλάμβαναν θέσεις σε εβραϊκές κοινότητες σε όλη την Ευρώπη, από τον Κόβο και έπειτα δεν μπόρεσε να βρεθεί ένας Θεσσαλονικιός ραβίνος να αναλάβει τη θέση, για διάφορους λόγους, υπήρξε μάλιστα και μια μεγάλη περίοδος, που η κοινότητα δεν είχε αρχιρραβίνο. Το δεύτερο, που σημείωσα είναι ότι η θέση της αρχιρραβινείας στη Θεσσαλονίκη είχε τόσο κύρος, ας αντανάκλαση του κύρους της εβραϊκής κοινότητας της πόλης μας, ώστε υποψήφιος για τη θέση υπήρξε μέχρι και ο Ισαάκ Χέρτσογκ, ο πρώτος αρχιρραβίνος του Ισραήλ μετά τη δημιουργία του κράτους. Τέλος αξίζει ο αναγνώστης να διαβάσει το κεφάλαιο για τον Κόρετς, καθώς σε αντίθεση με την πλειοψηφία όσων έχουν γραφτεί στα βιβλία, ο Κόρετς δεν παρουσιάζεται ως προδότης του ποιμνίου του.
  • Το 3ο κεφάλαιο έχει τον τίτλο «Πιο ιερό και από συναγωγή» και μιλάει για τη δημιουργία των σχολείων και τις προσπάθειες της Εβραϊκής Κοινότητας να οργανώσει την παιδεία των μελών της. Εδώ κυριαρχεί η ύπαρξη της Αλιάνς και της Ταλμούδ Τορά, μαζί με κάποια ιδιωτικά σχολεία, που έγιναν. Το ενδιαφέρον σε αυτό το κεφάλαιο είναι ότι βλέπουμε τις προσπάθειες, που έγιναν κυρίως μετά το 1912 για την ενσωμάτωση των εβραιοπαίδων σε ένα ελληνικό σύστημα εκπαίδευσης ή μάλλον καλύτερα την προσπάθεια προσέγγισης, που έγινε. Πολλές λεπτομέρειες εκπαιδευτικού χαρακτήρα, με πολλές μεταβολές, που συντελέστηκαν κυρίως κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Ο τίτλος του κεφαλαίου φανερώνει και το πόσο σημαντική θεωρούσε η Εβραϊκή Κοινότητα την εκπαίδευση των νεαρών μελών της. Προβληματισμοί γύρω από τον άξονα κατεύθυνσης της παιδείας, διαμάχες μεταξύ των υπέρμαχων της αφομοίωσης και των σιωνιστών και άλλα πολλά αναλύονται σε αυτό το κεφάλαιο.
  • Το 4ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Προετοιμάζοντας το έδαφος για καλύτερες μέρες» και μιλάει για τους ιστορικούς της περιόδου, οι οποίοι ασχολήθηκαν με τη μελέτη του παρελθόντος των Εβραίων Θεσσαλονικέων. Το εξαιρετικό αυτό κεφάλαιο, που μιλάει για πράγματα άγνωστα στους περισσοτέρους μας ουσιαστικά αναλύει το έργο 5 ιστορικών, οι οποίοι επίσης παρουσιάζονται με κάποια χρονολογική σειρά. Οι ιστορικοί αυτοί ήταν ο Μερκάδο Κόβο, Μπαρούχ Μπεν-Ιακώβ, Ιωσήφ Νεχαμά (ίσως ο πιο γνωστός από όλους), Ισαάκ Εμμανουήλ και Μιχαήλ Μόλχο. Στη Vivlioniki έχουμε δει δύο έργα του Νεχαμά (δείτε εδώ και εδώ), ενώ από τον Μόλχο έχουμε δει το In Memoriam, το οποίο όμως γράφτηκε μεταπολεμικά.
  • Το 5ο Κεφάλαιο έχει τίτλο «Πέτρες με λαλιά», είναι το τελευταίο του βιβλίου και έχει θέμα το Εβραϊκό Νεκροταφείο και πιο συγκεκριμένα για τις προσπάθειες, που έγιναν κυρίως από το Ελληνικό Κράτος για αλλαγή χρήσης του χώρου του Εβραϊκού Νεκροταφείου και πιο συγκεκριμένα να μετατραπεί ο ιερός αυτός χώρος των Εβραίων Θεσσαλονικέων στη σημερινή Πανεπιστημιούπολη. Υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες για τη σύγκρουση μεταξύ φορέων του Ελληνικού Κράτους και της Ισραηλίτικης Κοινότητας Θεσσαλονίκης για το μέλλον του Νεκροταφείου, το οποίο τελικά καταστράφηκε κατά την περίοδο της Κατοχής.

Στο βιβλίο, όπως καταλάβατε, κύριο αντικείμενο μελέτης είναι οι διαδικασίες σε διάφορους τομείς και φορείς, οι οποίες συντέλεσαν στις αλλαγές της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης κατά τη μετάβαση από κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε μειονότητα του Ελληνικού Κράτους. Η μετάβαση αυτή δεν ήταν ούτε εύκολη, ούτε γρήγορη και δυστυχώς ούτε αναίμακτη, αν θυμηθεί κανείς τον εμπρησμό του συνοικισμού Κάμπελ το 1931. Αλλά παρά τα εμπόδια φαινόταν να υπάρχει μια προσέγγιση μεταξύ Ελληνικού και Ισραηλίτικου στοιχείου, η οποία όμως διεκόπη κατά την περίοδο της Κατοχής με το χαμό των 50000 περίπου συμπολιτών μας.

Η γλώσσα του Ναρ είναι κατανοητή, αν και υπάρχουν πολλά ονόματα και λεπτομέρειες, που ίσως κουράσουν τον μέσο αναγνώστη. Υπάρχουν και κάποια λάθη, τα οποία όμως δεν αλλοιώνουν την ουσία των πραγμάτων. Κάποια από τα πράγματα, που υπάρχουν στο βιβλίο ίσως ενοχλήσουν κάποιους. Το ύφος είναι ένας συνδυασμός λογοτεχνικής ιστορικής αφήγησης τύπου Mazower και πανεπιστημιακής διατριβής. Μην ξεχνάμε ότι το βιβλίο γράφτηκε αρχικά για να διαβαστεί από μη Έλληνες. Με λίγη προσπάθεια πάντως γίνεται κατανοητό από τον καθένα.

Βρήκα το βιβλίο αρκετά ενδιαφέρον. Δεν έχω τις γνώσεις να το συγκρίνω με αντίστοιχα έργα άλλων συγγραφέων, όπως πχ η Ρένα Μόλχο, ο Mark Mazower και η Μερόπη Αναστασιάδου, αλλά θεωρώ ότι μας δίνει πολύ υλικό για μια κρίσιμη περίοδο των Εβραίων Θεσσαλονικέων και βοηθάει στο να κατανοήσουμε πολλά γεγονότα της εποχής, όπως τουλάχιστον τα έβλεπαν οι Εβραίοι συμπολίτες μας.

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Συγγραφείς, NAAR, Devin

Η μοίρα των Εβραίων Θεσσαλονικέων, που διέφυγαν στην Αθήνα κατά την Κατοχή

Σάρωση_20180523

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Το ημερολόγιο Κατοχής του Βενιαμίν Χαΐμ Καπόν – «1446 μέρες αγωνίας»

Συγγραφέας: Γιάννης Καρατζόγλου

Έκδοση: Επίκεντρο (2018)

ISBN:978-960-458-813-8

Τιμή: Περίπου €12

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Το αντικείμενο της σημερινής ανάρτησης είναι ένα βιβλίο, που κυκλοφόρησε πριν λίγο καιρό και, τουλάχιστον εγώ, το πρωτοείδα στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου, που διοργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη. Θέμα της είναι το ημερολόγιο ενός Εβραίου Θεσσαλονικέα, ο οποίος κατάφερε να διαφύγει στην Αθήνα κατά την περίοδο της Κατοχής και γλίτωσε από τα στρατόπεδα εξόντωσης του Άουσβιτς. Με αφορμή αυτό το ημερολόγιο, στις σελίδες του βιβλίου περιγράφονται οι δυσκολίες ενός τέτοιους εγχειρήματος, όχι μόνο στη δραπέτευση από τη Θεσσαλονίκη, αλλά και στο κυνηγητό, που υπέστησαν όσοι συμπολίτες μας διέφυγαν στην πρωτεύουσα  για να σωθούν.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Στο εξώφυλλο ένα κολάζ φωτογραφιών, το οποίο βάζει τον αναγνώστη στο θέμα του βιβλίου. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν κάποιες λίγες φωτογραφίες από οικογενειακά αρχεία καθώς και οι βιβλιογραφικές πηγές και ευρετήρια όρων και ονομάτων. Ειδικά τα τελευταία είναι εξαιρετικά χρήσιμα, καθώς υπάρχουν πάρα πολλά ονόματα στο βιβλίο. Αξιοπρεπέστατη δουλειά για μια τέτοια μελέτη.

Τον συγγραφέα Γιάννη Καρατζόγλου τον γνωρίσαμε στη Vivlioniki μέσα από ένα εξαιρετικό έργο του, σχετικά με τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, που είχαν μεταναστεύσει στη Γαλλία και την άγνωστη στους περισσότερους από εμάς μοίρα αυτών των ανθρώπων.

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί το ημερολόγιο ως αφορμή για μια μελέτη σε βάθος σχετικά με τους Εβραίους συμπολίτες μας, που αναγκάστηκαν να διαφύγουν στην Αθήνα για να σωθούν κατά την περίοδο της Κατοχής. Οπότε αν και αυτή η μελέτη ορίζεται στο βιβλίο ως «εισαγωγή», προσωπικά την θεωρώ κομμάτι του κυρίους μέρους του έργου. Προλογίζει εδώ η Μαρία Καβάλα. Στη Vivlioniki έχουν παρουσιαστεί και άλλα έργα με αναφορές σε αυτό το θέμα, το πρώτα, που μου έρχονται στο νου είναι της Λίλιαν Μπενρουμπή-Αμπαστάδο και της Μάρη Άλβο-Μπενβενίστε.

Η εισαγωγή λοιπόν είναι από τα σημαντικότερα κομμάτια του βιβλίου, ίσως πιο σημαντικό και από το ημερολόγιο του Καπόν. Χωρίζεται σε 5 κεφάλαια, εκ των οποίων τα δύο πρώτα μιλάνε για τον συγγραφέα του ημερολογίου, Βενιαμίν Χαΐμ Καπόν και την οικογένειά του, όπου ο αναγνώστης μπορεί να χαθεί στα πολλά ονόματα, που αναφέρονται. Το «Χαΐμ» παραπέμπει στο όνομα του πατέρα του Βενιαμίν Καπόν και γίνεται για να ξεχωρίζει από τους 5 συνολικά Βενιαμίν Καπόν της οικογενείας. Πιο ενδιαφέροντα μου φάνηκαν όμως τα τρία επόμενα κεφάλαια, τα οποία δίνουν πολλές πληροφορίες και μαρτυρίες για τη διαφυγή και την προσπάθεια επιβίωσης των Εβραίων Θεσσαλονικέων στην Αθήνα. Υπήρχαν δυσκολίες τόσο στον τρόπο, που θα πήγαιναν στην Αθήνα, όσο και στο πού θα κρυφτούν αρχικά, αλλά και πώς θα ξεφύγουν από τους Γερμανούς ειδικά μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας.

Το ημερολόγιο του Καπόν γράφτηκε μετά τον πόλεμο και ουσιαστικά έχει τις αναμνήσεις του Βενιαμίν Καπόν από την έναρξη του ελληνο-ιταλικού πολέμου έως τα γεγονότα των Δεκεμβριανών της Αθήνας το 1944. Ο Καπόν γεννήθηκε το 1928 και τα γεγονότα του Πολέμου και της Κατοχής έμειναν έντονα αποτυπωμένα στη μνήμη του, καθώς ήταν παιδί τότε. Η χρονική απόσταση από τα γεγονότα, που περιγράφει είναι πολύ μικρή καθώς το ημερολόγιο γράφτηκε τους πρώτους μήνες του 1945. Υπάρχει ο συναισθηματισμός σίγουρα ενός 17χρονου παιδιού, που έζησε μερικές φρικτές στιγμές αγωνίας και φόβου, αλλά σε γενικές γραμμές προσπαθεί να μην το δείχνει. Μερικά λάθη στο κείμενο δεν αναιρούν τη σημασία του ημερολογίου, καθώς προσθέτει πληροφορίες για μια ζοφερή περίοδο. Πιο σημαντικό για μένα είναι το γεγονός, πως το υλικό του Καπόν δίνει ονόματα και πρόσωπο στα στατιστικά νούμερα, που είχαμε σχετικά με τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, που διέφυγαν για να σωθούν στην Αθήνα. Όπως και σε άλλα τέτοια κείμενα, δεν μιλάμε για ένα ιστορικό βιβλίο, αλλά για ένα έργο, που περιέχει πολλές και σημαντικές ιστορικές λεπτομέρειες. Ο Καρατζόγλου καταφέρνει να μελετήσει το έργο και σε συνδυασμό με άλλες πηγές να μας παραδώσει μια λεπτομερή έρευνα για αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας.

Το βιβλίο κλείνει με ένα επίμετρο και ένα παράρτημα. Το επίμετρο έχει να κάνει με έναν σχολιασμό για τη σημασία των μαρτυριών τέτοιου είδους σε συνδυασμό με την ιστοριογραφία με παράλληλη εφαρμογή αυτών των σχολίων στο κείμενο του Καπόν. Το παράρτημα μου φάνηκε πιο ενδιαφέρον, καθώς μας δίνει πληροφορίες σχετικά με τη βιβλιογραφία για το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα (και κυρίως στη Θεσσαλονίκη, όπου υπήρχε η μεγαλύτερη Εβραϊκή Κοινότητα).

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο πάρα πολύ ενδιαφέρον. Ο Καρατζόγλου αναλύει το θέμα της διαφυγής των Εβραίων Θεσσαλονικέων στην Αθήνα για να σωθούν από τους Γερμανούς, τα προβλήματα, που αντιμετώπισαν εκεί, τις προδοσίες, τις διαφορές για τους Εβραίους στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα, το γιατί ήταν πιο εύκολη η σωτηρία στην Αθήνα και όχι στην πόλη τους και πολλά άλλα και σημαντικά ζητήματα. Για μένα είναι σημαντικό επίσης το γεγονός ότι τα στατιστικά νούμερα απέκτησαν ονόματα και πρόσωπο. Βρήκα και το ημερολόγιο του Καπόν ενδιαφέρον, αλλά προσωπικά στάθηκα περισσότερο στη μελέτη του Καρατζόγλου.

 

Σχολιάστε

Filed under ΚΑΡΑΤΖΟΓΛΟΥ, Γιάννης, Συγγραφείς

Επιστολές από τα γκέτο της Θεσσαλονίκης: Αγαπημένο μου παιδί…

img075

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Μη με ξεχάσετε

Συγγραφέας: Λεόν Σαλτιέλ

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-771-9

Τιμή: Περίπου €15

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν λίγο καιρό είχαν παρουσιαστεί στη Θεσσαλονίκη τα δύο πρώτα έργα, που είχαν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια στη σειρά τους με τίτλο «Θέματα Εβραϊκής Ιστορίας». Αμφότερα ήταν επανακυκλοφορίες προηγούμενων πολύ σημαντικών έργων σχετικά με τη μοίρα των Εβραίων Θεσσαλονικέων, του Ισαάκ Ματαράσσο και του Μαρσέλ Νατζαρή. Η σημερινή ανάρτηση μιλάει για το τρίτο έργο της σειράς, με θέμα, που φανερώνει ο υπότιτλος του βιβλίου: Τρεις Εβραίες μητέρες γράφουν στους γιους τους από το γκέτο της Θεσσαλονίκης.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή και μοιάζει αισθητικά με τις δύο προηγούμενες της σειράς. Στο εξώφυλλο ένα κολάζ με μια επιστολή και τη φωτογραφία μίας εκ των τριών μητέρων του βιβλίου, της Σάρας (Σαρίνα) Σαλτιέλ. Υπάρχουν διάφορες φωτογραφίες, που συνοδεύουν τα κείμενα, είτε από οικογενειακά αρχεία, είτε από εφημερίδες της εποχής και άλλες πηγές. Ο Σαλτιέλ έχει επιμεληθεί του έργου, καθώς μελέτησε το υλικό, που είχε στα χέρια του και έχει κάνει τη σχετική έρευνα. Προλογίζουν το βιβλίο ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης κ. Γιάννης Μπουτάρης και η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας κ. Ζανέτ Μπαττίνου.

Χοντρικά το βιβλίο χωρίζεται σε 4 ενότητες, εκ των οποίων η τρεις τελευταίες είναι οι επιστολές των μανάδων προς τα παιδιά τους. Η πρώτη και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η εισαγωγή στο κυρίως θέμα των επιστολών, την οποία υπογράφει ο Λεόν Σαλτιέλ και στην οποία δίνονται σημαντικές πληροφορίες τόσο για τις επιστολές, όσο και για το περιβάλλον μέσα στο οποίο έγινε η σύνταξή τους. Ανάλογα με το πώς θέλει ο καθένας, μπορεί να διαβάσει αυτό το κομμάτι είτε πριν τις επιστολές, είτε μετά. Προσωπικά ήθελα να μην έχω καμία εικόνα ή περιγραφή για τις επιστολές και το διάβασα στο τέλος, μετά την ανάγνωση του περιεχομένου των επιστολών. Το κομμάτι του Σαλτιέλ όμως πρέπει να το διαβάσει ο αναγνώστης για να κατανοήσει πολλά πράγματα σχετικά τόσο με την εποχή, όσο και με τις τρεις πρωταγωνίστριες.

Οι περισσότερες επιστολές αριθμητικά (31) είναι της Σαρίνας Σαλτιέλ και παραλήπτης είναι ο γιος της Μωρίς Σαλτιέλ. Καλύπτουν χρονικά μια περίοδο από τον Ιανουάριο του 1942 έως την άνοιξη του 1943. Η Σαρίνα Σαλτιέλ έφυγε για το Άουσβιτς με την 4η αποστολή, στις 23 Μαρτίου 1943. Στη συνέχεια υπάρχουν οι επιστολές της Ματίλντας Μπαρούχ (11) με βασικό παραλήπτη τον γιο της Φρέντυ Μπαρούχ και τέλος οι επιστολές της Νεάμα Καζές (13) με αρχικό παραλήπτη τον γιο της Μωρίς Καζές και στο τέλος αμφότερα τα παιδιά της Μωρίς και Μπέρτο Καζές.

Στις επιστολές υπάρχουν διαφορές στο ύφος της γραφής, καθώς οι τρεις μητέρες δεν έχουν όλες την ίδια μόρφωση. Στοιχεία γενικά και ειδικά για τις επιστολές και τους αποστολείς του άλλωστε ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει, όπως είπαμε, στην εισαγωγή του επιμελητή του βιβλίου. Παντού όμως η αγάπη και η αγωνία, οι φόβοι για το μέλλον και η μητρική φροντίδα είναι στοιχεία εμφανή. Και οι τρεις τους βιώνουν τις δυσκολίες, που αντιμετώπισαν οι Εβραίοι της πόλης μας κατά την περίοδο της Κατοχής. Οι επιστολές της Σαρίνας Σαλτιέλ βέβαια καλύπτουν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και δίνουν περισσότερες πληροφορίες. Προσωπικά δεν ακολούθησα την ανάγνωση των επιστολών με τη σειρά, που υπάρχουν αυτές στο βιβλίο (από την παλαιότερη προς τη νεότερη), αλλά ξεκίνησα με αυτές, που γράφτηκαν κατά την περίοδο, που οι τρεις μητέρες είχαν εγκλειστεί στα γκέτο της πόλης και πλησίαζε η ώρα του εκτοπισμού (δεν συμβουλεύω κάτι τέτοιο να κάνετε κι εσείς βέβαια). Η αγωνία και η ανάγκη επικοινωνίας μιας μητέρας με τους γιους της σε συνθήκες τόσο δύσκολες, με ένα μέλλον αβέβαιο αποτελούν στοιχεία, που προσδίδουν στα γράμματα αυτά μια ιδιαίτερη τραγικότητα, η οποία επιτείνεται από το γεγονός, ότι ο αναγνώστης του σήμερα γνωρίζει το τραγικό τέλος των τριών αυτών γυναικών.

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρον και πολύ συγκινητικό. Πέρα βέβαια από αυτά τα στοιχεία έχει και μια ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς παραθέτει σημαντικές πληροφορίες για τη ζωή και τις δυσκολίες των Εβραίων Θεσσαλονικέων κατά την περίοδο της Κατοχής. Υλικό τέτοιους είδους φαντάζομαι πως υπάρχει αρκετό και δεν έχει ακόμη μελετηθεί και ερευνηθεί, αισιοδοξώ όμως ότι στο μέλλον θα δούμε και άλλες παρόμοιες εκδόσεις.

1 σχόλιο

Filed under Συγγραφείς, ΣΑΛΤΙΕΛ, Λεόν

Η επανακυκλοφορία του πρώτου βιβλίου, που μίλησε για το χαμό των Εβραίων Θεσσαλονικέων

img068

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν…

Συγγραφέας: Ισαάκ Ματαράσσο

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-769-6

Τιμή: Περίπου €14

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Στην τελευταία ανάρτηση στη Vivlioniki είδαμε το πρώτο βιβλίο, που κυκλοφόρησε στη σειρά «Θέματα Εβραϊκής Ιστορίας» των εκδόσεων Αλεξάνδρεια και το οποίο ήταν η πολυαναμενόμενη επανέκδοση των χειρογράφων του Μαρσέλ Νατζαρή. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης έχει να κάνει με την επανέκδοση ενός άλλου πολύ γνωστού έργου, με σπουδαία ιστορική αξία, το οποίο γράφτηκε από τον ιατρό Ισαάκ Ματαράσσο και μιλάει για το χαμό των Εβραίων Θεσσαλονικέων κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής. Ο τίτλος του βιβλίου νομίζω ότι λέει πολλά.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Ακολουθεί το ίδιο μοτίβο με το έργο του Νατζαρή. Υπάρχουν κάποιες ελαχιστότατες φωτογραφίες με τον συγγραφέα, πιθανότατα από οικογενειακό αρχείο. Στο κάτω μέρος υπάρχουν κάποιες σημειώσεις. Ευανάγνωστο κείμενο. Ακολουθήθηκε η ορθογραφία της πρώτης έκδοσης, αλλά σε μονοτονικό σύστημα. Το βιβλίο προλογίζει ο πρόεδρος της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης κ. Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ την επιμέλεια έχει αναλάβει ίσως το καταλληλότερο πρόσωπο για αυτό τον σκοπό, η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου.

Όπως αναφέραμε ήδη, πρόκειται για μια επανέκδοση ενός βιβλίου, το οποίο κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 1948, ελάχιστα χρόνια δηλαδή μετά το Ολοκαύτωμα της πόλης μας. Αυτό από μόνο του έχει μεγάλη σημασία. Είναι το πρώτο βιβλίο, που κυκλοφορεί στα ελληνικά και μιλάει για την καταστροφή του 1943, χρονικά βρισκόμαστε πάρα πολύ κοντά στα γεγονότα, οπότε υπάρχει μεν συγκινησιακή φόρτιση, αλλά και οι μνήμες είναι φρέσκες για τον συγγραφέα. Το έργο μεν έχει μεγάλη ιστορική αξία, αλλά παράλληλα δεν θα μπορούσα να το χαρακτηρίσω ως ιστορικό.

Πριν το κυρίως θέμα του βιβλίου, υπάρχει μια εισαγωγή, που υπογράφει η Pauline Matarasso, κόρη του γιου του συγγραφέα, η οποία τυχαίνει να είναι ιστορικός η ίδια. Χάρη σε αυτήν βρέθηκε ένα ανέκδοτο κομμάτι, το οποίο δεν είχε συμπεριληφθεί στην πρώτη έκδοση και έχουμε την τύχη να το διαβάσουμε τώρα. Η Pauline Matarasso περιγράφει τον χαρακτήρα του πεθερού της, όπως τον έζησε αυτή και τον γνώρισε ως άνθρωπο, αλλά και μέσα από τα γραπτά του. Ενδιαφέρον κείμενο, που αρμόζει ως εισαγωγή.

Το κυρίως θέμα αποτελείται από τρία μέρη:

  • Το πρώτο μέρος μιλάει για τα γεγονότα στη Θεσσαλονίκη κατά την περίοδο της Κατοχής και το πώς σταδιακά εφαρμόστηκαν τα αντι-εβραϊκά μέτρα στην πόλη μας. Υπάρχουν επίσης κάποιοι πίνακες και στατιστικά στοιχεία, βάσει των πληροφοριών, που τότε είχε ο συγγραφέας στα χέρια του. Σίγουρα υπάρχουν σύγχρονα βιβλία με περισσότερα στοιχεία και υλικό, αλλά εδώ γοητεύει ή αν θέλετε τρομάζει η χρονική εγγύτητα με τα γεγονότα.
  • Το δεύτερο μέρος μου φάνηκε περισσότερο ενδιαφέρον. Περιέχει στην αρχή 4 «έρευνες» του συγγραφέα, οι οποίες έχουν να κάνουν με κάποιες πτυχές του Ολοκαυτώματος της πόλης μας και κυρίως για πράγματα, που έζησε ο Ματαράσσο μετά το τέλος του πολέμου.

Η πρώτη έχει να κάνει με την εκτέλεση 8 Εβραίων στη Θεσσαλονίκη λίγο πριν αποχωρίσουν από την πόλη.

Η δεύτερη είναι ίσως η πιο γνωστή και έχει να κάνει με την αφήγηση του πρώτου επιζώντα Εβραίου, ο οποίος επέστρεψε στην Ελλάδα και διηγήθηκε τα όσα έζησε. Ήταν ο Λεών Μπάτης, Εβραίος της Αθήνας και το κείμενο του Ματαράσσο περιγράφει με επιτυχία πέρα από όλα τα άλλα και τον ψυχικό κόσμο ενός ανθρώπου, ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από μια κόλαση απερίγραπτη ακόμη και σήμερα για την ανθρωπότητα.

Η τρίτη μιλάει για εμπειρίες 6 επιζώντων (περισσότερες και πιο λεπτομερείς εμπειρίες μπορείτε να διαβάσετε στο βιβλίο των Κούνιο και Ναρ με τις προφορικές μαρτυρίες επιζώντων, και στο έργο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου)

Η τέταρτη έχει επίσης πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς αναφέρεται στα ιατρικά πειράματα, που έγιναν σε άντρες και γυναίκες στο Άουσβιτς. Την εποχή, που κυκλοφόρησε το βιβλίο όλα αυτά μπορεί να ακούγονταν ως υπερβολές ή και φαντασιώσεις, δυστυχώς όμως αποδείχτηκαν αληθή με το πέρασμα του χρόνου.

Το δεύτερο μέρος συνεχίζεται με μια πολύ ενδιαφέρουσα εργασία του Μέντες Μόλχο σχετικά με τις εβραϊκές περιουσίες στη Θεσσαλονίκη, τη διαχείριση και την εξαφάνισή τους. Πάλι ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει κατά νου ότι αυτά γράφτηκαν το 1948, μια εποχή, που ελαχιστότατοι ήθελαν να ανοιχτεί αυτό το θέμα, με αποτέλεσμα για δεκαετίες κανείς να μην μιλάει για πράγματα, που είτε γνώριζε, είτε ήταν τόσο αυτονόητα, που δεν χρειάζονταν καν ιδιαίτερες γνώσεις για να καταλάβει κανείς ότι κάτι πάει στραβά.

  • Το τρίτο μέρος έχει τα ανέκδοτα κείμενα του Ματαράσσο, τα οποία περιγράφουν τη ζωή στα γκέτο της Θεσσαλονίκης, κυρίως σε αυτά, που είχαν συγκεντρωθεί οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς πριν πάνε σε αυτό του Βαρόνου Χιρς. Πρόκειται για 5 κείμενα, τα οποία είναι γραμμένα με λογοτεχνικές πινελιές, νοσταλγία και πόνο, αλλά παράλληλα περιέχουν και κάποιες σημαντικές ιστορικές πληροφορίες. Με διαφορά η πιο συγκινητική στιγμή ίσως όλου του βιβλίου είναι εδώ, στη σελίδα 192, όπου γράφει για τον μικρό Αρονίκο, ο οποίος λόγω ηλικίας (ήταν κάτω από 5 ετών) έκλαιγε, που μόνο ο αδερφός του Αλμπερτίκο φορούσε το κίτρινο αστέρι και όχι αυτός (σχετικά με τα παιδιά κάτω των 5 ετών, που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα της πόλης, μπορείτε να διαβάσετε το εξαιρετικό βιβλίο της Σαλέμ).

Ο Ματαράσσο σώθηκε γιατί έφυγε από το γκέτο και δραπέτευσε στο βουνό. Στα κείμενά του υπάρχουν πράγματα, που έζησε και άλλα, που άκουσε. Στην αρχή του βιβλίου αναφέρει πως το βιβλίο αυτό το έγραψε όχι για τους Εβραίους, αλλά για τους υπόλοιπους, για να μάθουν το τι τράβηξαν οι συμπολίτες μας. Δεν είναι ιστορικός, ούτε λογοτέχνης, ανήκει όμως στη μειοψηφία των Εβραίων Θεσσαλονικέων, που σώθηκε και αισθάνεται την ανάγκη να ακουστεί και να εκπροσωπήσει τις χιλιάδες ζωές συμπολιτών μας, που χάθηκαν. Και θέλει να το κάνει αυτό σε μια εποχή, που τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης κατά την Κατοχή μάλλον θέλουν οι πολλοί να ξεχαστούν και να μην αναφέρονται.

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο εξαιρετικά ενδιαφέρον. Την πρώτη έκδοση ακόμη την ψάχνω και θεωρείται μάλλον σπάνια. Το γεγονός ότι επανακυκλοφόρησε είναι πάρα πολύ σημαντικό, ενώ οι προσθήκες σε αυτήν τη δεύτερη έκδοση φανερώνουν πτυχές για τη ζωή στα γκέτο, για τις οποίες λίγα πράγματα σχετικά γνωρίζαμε. Πολύ καλή δουλειά συνολικά.

 

2 Σχόλια

Filed under ΜΑΤΑΡΑΣΣΟ, Ισαάκ, Συγγραφείς

Τα μοναδικά ντοκουμέντα του Μαρσέλ Νατζαρή, μαρτυρία για το Άουσβιτς, μέσα από το Άουσβιτς

img067

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Χειρόγραφα 1944-1947 – Από τη Θεσσαλονίκη στο Ζοντερκομάντο του Άουσβιτς

Συγγραφέας: Μαρσέλ Νατζαρή

Έκδοση: Αλεξάνδρεια (2018)

ISBN: 978-960-221-768-9

Τιμή: Περίπου €14

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Πριν λίγες μέρες και πιο συγκεκριμένα στις 15 Μαρτίου, έκλεισαν 75 χρόνια από την ημέρα, που το πρώτο τρένο γεμάτο Εβραίους Θεσσαλονικείς έφυγε από την πόλη μας για το Άουσβιτς. Ακολούθησαν αρκετά ακόμη δρομολόγια, τα οποία οδήγησαν τη συντριπτική πλειοψηφία των επιβατών τους στο θάνατο με αποτέλεσμα τον σχεδόν ολοκληρωτικό αφανισμό (96%) της Εβραϊκής Κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Με αφορμή λοιπόν αυτήν την επέτειο, η Vivlioniki επέλεξε να παρουσιάσει την επανακυκλοφορία ενός από τα πιο συγκλονιστικά βιβλία (κατά την άποψή μου), που έχουν γραφτεί για το Ολοκαύτωμα, τη μαρτυρία του Μαρσέλ Νατζαρή για τα όσα έζησε στο Άουσβιτς.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Το εξώφυλλο είναι ένα κολάζ με μια φωτογραφία του συγγραφέα κατά τη διάρκεια, που πολεμούσε στο μέτωπο εναντίον των Ιταλών. Για μένα η εικόνα αυτή έχει σημασία, καθώς στην πρώτη έκδοση δεν είχε προβλεφθεί να υπάρξει κάποια φωτογραφία του Νατζαρή και τώρα ο συγγραφέας αποκτά πρόσωπο και εικόνα. Υπάρχουν κάποιες λίγες φωτογραφίες στο κείμενο, κυρίως από το οικογενειακό αρχείο του Νατζαρή. Ευανάγνωστο κείμενο και σωστά ταξινομημένο υλικό.

Πριν προχωρήσω παρακάτω, οφείλω να ξεκαθαρίσω ότι στο βιβλίο το συγγραφικό κομμάτι του Νατζαρή είναι το μικρότερο, το βιβλίο αποτελείται κυρίως από κείμενα άλλων μελετητών, οι οποίοι αναλύουν τα κείμενα του Νατζαρή και σχολιάζουν για τις εμπειρίες των Ζόντερκομάντο, ζητώ συγνώμη από τους μελετητές, που δεν τους αναφέρω ως συγγραφείς, θέλω απλά να τιμήσω τον Νατζαρή και τα κείμενά του. Επίσης μιλάω μεν για «επανακυκλοφορία» της πρώτης έκδοσης και προς στιγμήν σκέφτηκα να προσθέσω το κείμενό μου στην παρουσίαση, που είχε γίνει στη Vivlioniki αυτής της πρώτης έκδοσης, αλλά το υλικό είναι τόσο πολύ πλουσιότερο, μιλάμε ουσιαστικά για δύο εντελώς ξεχωριστές εκδόσεις, μέχρι και ο τίτλος είναι διαφορετικός.

Το υλικό του βιβλίου χωρίζεται σε 3 μέρη:

  • Το πρώτο μέρος παρουσιάζει τον Μαρσέλ Νατζαρή ως πρόσωπο, μέσα από κείμενα των παιδιών του, Νέλλης και Αλμπέρτου Νατζαρή (η κόρη του πήρε το όνομα της δολοφονημένης στο Άουσβιτς αδερφής του συγγραφέα) και ένα κείμενο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου.
  • Το δεύτερο μέρος παρουσιάζει τα δύο χειρόγραφα του Νατζαρή, το ένα το οποίο γράφτηκε μέσα στο Άουσβιτς το 1944 και το οποίο έθαψε ο συγγραφέας στο χώμα για να βρεθεί περίπου 35 χρόνια αργότερα τυχαία και το οποίο είναι μια συγκλονιστική και ιδιαίτερα σπάνια μαρτυρία, ένα ρεπορτάζ ίσως θα μπορούσε να πει κανείς, για τα όσα συνέβαιναν στο Άουσβιτς από τη σκοπιά ενός ανθρώπου, ο οποίος εργαζόταν στο χειρότερο πόστο, που θα μπορούσε να έχει κάποιος σε ένα στρατόπεδο εξόντωσης, αυτό του Ζοντερκομάντο. ενώ το δεύτερο γράφτηκε μεταπολεμικά και περιγράφει ο Νατζαρή τις εμπειρίες του από τον ελληνο-ιταλικό πόλεμο έως τα στρατόπεδα εξόντωσης. Το δεύτερο αυτό κείμενο έχει επίσης πάρα πολύ ενδιαφέρον, αδικείται κάπως καθώς το χειρόγραφο του Άουσβιτς είναι μοναδικό. Σε σχέση με την πρώτη έκδοση, εδώ έχει αποκαλυφθεί πολύ μεγαλύτερο μέρος του κειμένου του πρωτότυπου.
  • Το τρίτο μέρος έχει τα 4 κείμενα και έναν κατάλογο και αποτελεί ουσιαστικά τη μελέτη, ανάλυση και συζήτηση γύρω από τα χειρόγραφα του Νατζαρή. Τα κείμενα τα υπογράφουν οι Πάβελ Πολιάν (Ρώσος ιστορικός), Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου (μία από τις σημαντικότερες μελετητές του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα), Αντρέας Κίλιαν (ερευνητής) και Αλεξάντρ Νικιτιάεβ (τεχνικός εικόνας, υπεύθυνος για την ψηφιακή επεξεργασία των χειρογράφων και την καλύτερη ανάγνωσή τους).
    • Ο Πολιάν γράφει για τα Ζοντερκομάντο και για την πολύ γνωστή σε όλους εξέγερσή τους το φθινόπωρο του 1944, η οποία ναι μεν ήταν αποτυχημένη, αλλά η σημασία της είναι μοναδική. Ο Νατζαρή άλλωστε γράφει το χειρόγραφό του λίγο καιρό μετά από αυτήν. Ο ρόλος των Ελλήνων Εβραίων στην εξέγερση αυτή είναι σημαντικός, αλλά δυστυχώς άγνωστος στους περισσότερους Έλληνες.
    • Η Αμπατζοπούλου κάνει μια εξαιρετική ανάλυση τόσο των χειρογράφων, όσο και των γεγονότων στο Άουσβιτς. Το πρώτο κείμενο του Νατζαρή ανήκει στην κατηγορία των «κυλίνδρων του Άουσβιτς», όπως ονομάστηκαν και θα διαβάσει ο αναγνώστης για αυτά στο κεφάλαιο αυτό.
    • Ο Κίλιαν γράφει επίσης ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο, στο οποίο παρουσιάζεται ο Νατζαρή μέσα από αφηγήσεις άλλων ανθρώπων, είτε συγγενών και φίλων του, είτε επιζώντων του Άουσβιτς.
    • Πολιάν και Νικιτιάεβ υπογράφουν το κείμενο, στο οποίο αναλύεται (εννοείται με απλό τρόπο) η διαδικασία, που ακολουθήθηκε ώστε να μπορέσει να διαβαστεί το μεγαλύτερο κομμάτι των πρώτων χειρογράφων του Νατζαρή.
    • Ο Κίλιαν τέλος παρουσιάζει έναν κατάλογο με Έλληνες Εβραίους, οι οποίοι ήταν μέλη των Ζοντερκομάντο στο Άουσβιτς. Υπάρχουν 58 άτομα για τους οποίους είμαστε σίγουροι ότι ήταν σε αυτό το πόστο, ενώ για άλλους 28 υπάρχουν μεν κάποια στοιχεία, αλλά δεν γνωρίζουμε με σιγουριά.

Ο Νατζαρή μπορεί μεν να επέζησε του Άουσβιτς, αλλά πέθανε σε μικρή ηλικία, μόλις στα 54 του χρόνια (1917-1971). Δεν πρόλαβε εννοείται να δει καμία από τις εκδόσεις των χειρογράφων του, καθώς η πρώτη κυκλοφόρησε το 1991. Η αξία των κειμένων του και κυρίως του πρώτου χειρογράφου είναι μοναδική για τη μελέτη του Ολοκαυτώματος, ενώ το δεύτερο παρουσιάζει σημαντικές πτυχές της Ελληνικής ιστορίας κατά τη διάρκεια της Κατοχής και πιο συγκεκριμένα της Αντίστασης. Ο Νατζαρή αισθανόταν και ήταν πολύ περισσότερο Έλληνας από αυτούς, που σήμερα με πρόσχημα των πατριωτισμό και την αγάπη προς το έθνος αναλώνονται σε αντισημιτικές πράξεις, βεβηλώσεις μνημείων και επιχειρούν το σβήσιμο της ιστορίας της Θεσσαλονίκης παραλείποντας το γεγονός πως η πόλη υπήρξε για αιώνες ένα κέντρο του Εβραϊσμού. Ο Νατζαρή μέσα από την κόλαση του Άουσβιτς γράφει «Όποιος και να ρωτήσει για μένα να πείτε ότι δεν υπάρχω πλέον και ότι πήγα σαν πραγματικός Έλλην» και «Πεθαίνω ευχαριστημένος αφού ξέρω ότι αυτή τη στιγμή η Ελλάς μας είναι Ελεύθερη, δεν θα ζήσω εγώ, ας ζήσουν οι άλλοι, η τελευταία μου λέξη θα είναι Ζήτω η Ελλάς».

Προσωπικά βρήκα το βιβλίο συγκλονιστικό, άσχετα αν έχω διαβάσει την πρώτη έκδοση και γνώριζα τα κείμενα του Νατζαρή. Κομμάτια αυτών των χειρογράφων πρέπει να αποτελούν κομμάτι της εκπαίδευσης στα σχολεία. Δεν θα μάθουμε ποτέ για ποιο λόγο έγραψε ο Νατζαρή τις εμπειρίες του, γνωρίζουμε μόνο την αξία τους και οφείλουμε να τα αναδείξουμε με κάθε τρόπο. Θεωρώ την επανακυκλοφορία τους ένα από τα σημαντικότερα εκδοτικά γεγονότα για το 2018. Οπωσδήποτε να το διαβάσετε.

3 Σχόλια

Filed under ΝΑΤΖΑΡΗ, Μαρσέλ, Συγγραφείς

Η φωνή των αφανών μαρτύρων της Ιστορίας

img041

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Λούνα

Συγγραφέας: Ρίκα Μπενβενίστε

Έκδοση: Πόλις (2017)

ISBN: 978-960-435-586-0

Τιμή: Περίπου €15

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τα ιστορικά γεγονότα, αν και συνήθως αποτελούν αποφάσεις μιας μειοψηφίας, μπορούν να επηρεάσουν τις ζωές εκατομμύρια ανθρώπων. Οι περισσότεροι από αυτούς μπορεί να μην αναφερθούν ποτέ σε κάποιο σύγγραμμα ή σε μια μελέτη και η παρουσία τους αποδεικνύεται σε ξεχασμένα κρατικά αρχεία, που μπορεί ποτέ κανείς να μην κάτσει να διαβάσει. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης έχει για επίκεντρο μία γυναίκα από τους «αφανείς», όπως τους χαρακτηρίζει η συγγραφέας, και μελετά την ιστορία μιας πόλης και ενός μέρους της (της Θεσσαλονίκης και των Εβραίων Θεσσαλονικέων) μέσα από το βίο της γυναίκας αυτής. Της Λούνα Ασσαέλ Γκατένιο.

Η έκδοση είναι άριστη, όπως όλες οι εκδόσεις, που έχω δει από τον οίκο Πόλις. Στο εξώφυλλο μια φωτογραφία του Christian Boltanski. Ευανάγνωστο κείμενο, σωστή ταξινόμηση υλικού, κάποιες λίγες φωτογραφίες, που συνοδεύουν το κείμενο. Στο τέλος υπάρχει ένα χρονικό, που ακολουθεί ιστορικά γεγονότα στη Θεσσαλονίκη και στον κόσμο παράλληλα με τη ζωή της Λούνα και οι σημειώσεις του κειμένου, που παίζουν και το ρόλο της βιβλιογραφίας.

Τη συγγραφέα την γνωρίσαμε στη Vivlioniki μέσα από το εξαιρετικό της βιβλίο «Αυτοί που επέζησαν«, το οποίο τιμήθηκε και με κρατικό βραβείο. Αλλά και τη Λούνα την είχαμε δει στη Vivlioniki, στο βιβλίο των Κούνιο-Αμαρίλιο και Ναρ με τις προφορικές μαρτυρίες επιζώντων του Ολοκαυτώματος.

Από τα κεφάλαια του βιβλίου, τα δύο πρώτα τα θεωρώ πρόλογο του βιβλίου («Αφανείς» και «Luna, sos tu?»), ενώ το τελευταίο το θεωρώ επίλογο («Yorando entre mozotros»). Τα υπόλοιπα έχουν για τίτλο τόπους, από τους οποίους πέρασε η Λούνα, τόπους όπου γράφτηκε ιστορία και η Λούνα ήταν εκεί για να την παρακολουθεί, να συμμετέχει σε αυτήν και να είναι μέρος της, αλλά να χάνεται στην ανωνυμία της μάζας, ίσως επειδή ήταν γυναίκα αμόρφωτη και φτωχή.

  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Συνοικισμοί 151, Ρεζή Βαρδάρ, Βαρώνου Χιρς» μιλάει για τη ζωή της Λούνα πριν τον εκτοπισμό του 1943. Οι τοποθεσίες αυτές ήταν γειτονιές της πόλης με Εβραϊκό κυρίως πληθυσμό και η συντριπτική πλειοψηφία των Θεσσαλονικέων σήμερα δεν πρέπει να γνωρίζει πού βρίσκονταν. Η Λούνα γεννιέται στον 151 (το πότε είναι άγνωστο, αφού άλλα λένε τα επίσημα στοιχεία και άλλα η ίδια η Λούνα), μετακομίζει με τον άντρα της στο Ρεζή Βαρδάρ και λίγο πριν βρεθεί στα τρένα για το Άουσβιτς κλείνεται στου Βαρώνου Χιρς μαζί με χιλιάδες άλλους συμπολίτες μας. Η Μπενβενίστε χρησιμοποιεί για αφορμή τις αναφορές αυτές στη ζωή της Λούνα για να περιγράψει τη ζωή, τη δομή και τα χαρακτηριστικά της Εβραϊκής Κοινότητας της πόλης μας προπολεμικά, από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στον Μεσοπόλεμο και έως το 1943, όταν και έγινε το Ολοκαύτωμα της πόλης μας. Ο αναγνώστης θα διαβάσει για πολλά και ενδιαφέροντα γεγονότα, που συγκλόνισαν την πόλη μας (όπως η Μεγάλη Πυρκαγιά, ο εμπρησμός του Κάμπελ κα), σε μια αφήγηση, που μπορεί μεν να έχει πολλά νούμερα και στατιστικά, αλλά σε γενικές γραμμές είναι εύκολη. Η Μπενβενίστε κάνει λάθος όταν γράφει πως το Κάμπελ βρισκόταν μεταξύ της οδού Παπαναστασίου και του 151, το Κάμπελ βρισκόταν κοντά στην περιοχή, που σήμερα αποκαλούμε Βότση.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Άουσβιτς, 40077» ακολουθεί τη Λούνα στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς. Η Λούνα φεύγει με την πέμπτη αποστολή, στις 27 Μαρτίου του 1943 μαζί με το σύζυγό της. Το 40077 είναι το νούμερο, που της δίνουν στο στρατόπεδο και θα την ακολουθεί για μια ζωή, όχι μόνο στη μνήμη της, αλλά και στο χέρι της. Στο Άουσβιτς θα είναι μία από τις Ελληνίδες, που θα γίνουν πειραματόζωα και θα μείνουν για καιρό στο Μπλοκ 10, γνωστό σήμερα ως τόπο πειραμάτων, που έκαναν οι Γερμανοί σε γυναίκες. Η Μπενβενίστε εδώ ας παρουσιάζει πολλά στοιχεία για αυτό το Μπλοκ και τον τρόπο λειτουργίας του.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Μπέργκεν-Μπέλσεν» μιλάει για τη ζωή της Λούνα στο στρατόπεδο αυτό, όταν οι Γερμανοί άδειασαν το Άουσβιτς στις αρχές του 1945. Εκεί η Λούνα θα μείνει έως τις 15 Απριλίου του 1945, όταν και Βρετανικές δυνάμεις θα απελευθερώσουν τους κρατούμενους.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Συγγρού 37» μας μεταφέρει στο χώρο της σημερινής Συναγωγής Μοναστηριωτών, όπου εγκαταστάθηκαν πολλοί Εβραίοι Θεσσαλονικείς επιζώντες των στρατοπέδων εξόντωσης, οι οποίοι είναι σε άθλια κατάσταση, χωρίς περιουσία, χωρίς δικούς τους ανθρώπους, με έντονες ακόμη τις αναμνήσεις από τα στρατόπεδα. Προσωπικά βρήκα το κεφάλαιο αυτό το πιο ενδιαφέρον. Η Μπενβενίστε μιλάει εδώ για τις πρώτες προσπάθειες για αποκατάσταση αυτού του πλήθους, μέσα σε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες για την Ελλάδα και την Ισραηλίτικη Κοινότητα της πόλης μας. Γενικά οι περισσότερες μελέτες έχουν επικεντρωθεί γύρω από το Ολοκαύτωμα και λίγα πράγματα έχουν γραφτεί (τουλάχιστον λίγα έχω βρει εγώ) σχετικά με το μετά του Ολοκαυτώματος. Η Λούνα θα μείνει για λίγο μόνο χρονικό διάστημα εκεί.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Παρασκευοπούλου 3: Υπνωτήριο Αλλατίνι» μας μεταφέρει στους χώρους του παλιού ορφανοτροφείου Αλλατίνι, το οποίο υπάρχει ακόμη ως κτίριο, δυστυχώς εγκαταλελειμμένο. Εδώ η Λούνα θα μείνει έως τα τέλη της δεκαετίας του ’60, μαζί με άλλους Εβραίους Θεσσαλονικείς, οι οποίοι δεν είχαν κάπου να μείνουν ή δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να βρουν άλλη στέγη. Μιλάμε για μία περίοδο περίπου 15 χρόνων, όπου παρατηρείται σταδιακά μια βελτίωση των συνθηκών ζωής και της οικονομικής κατάστασης των Εβραίων Θεσσαλονικέων, με τη στήριξη τόσο διεθνών οργανισμών, όσο και της Κοινότητας. Και σε αυτό το κεφάλαιο η Μπενβενίστε μας λέει πάρα πολλά πράγματα για την αποκατάσταση των Εβραίων συμπολιτών μας, μέσα από δυσκολίες υλικής και ψυχολογικής φύσεως. Είναι η περίοδος, που πολλοί αποφασίζουν να μεταναστεύσουν σε άλλους τόπους (κυρίως ΗΠΑ και Ισραήλ), καθώς νιώθουν να έχουν κοπεί όλοι οι δεσμοί, που τους κρατούσαν με την πόλη μας.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Σπάρτης 49 και οδός Σαρανταπόρου 19» αναφέρεται σε δύο πολυκατοικίες, στις οποίες έμεινε η Λούνα μετά, που έφυγε από το «υπνωτήριο» Αλλατίνι. Στην πόλη υπάρχει η αντιπαροχή, η ανάπτυξη, οι πολυκατοικίες, η οικονομική κατάσταση βελτιώνεται και η Λούνα μπορεί να πληρώνει ένα μικρό ενοίκιο και να ζει πλέον σε ένα δικό της χώρο. Για να γίνει αυτό πρέπει να περάσουν 25 ολόκληρα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου. Η Μπενβενίστε εδώ περιγράφει τις διάφορες ενέργειες της Κοινότητας για αποκατάσταση των μελών της και τις προσπάθειες των Εβραίων Θεσσαλονικέων να ενταχτούν κι αυτοί σε ένα φυσιολογικό τρόπο ζωής, όσο μπορεί κάτι τέτοιο να είναι εφικτό, κουβαλώντας τις μνήμες του πολέμου ακόμη.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Κίμωνος Βόγα 83: Γηροκομείο Σαούλ Μοδιάνο» μας μεταφέρει χρονικά στο 1982, όταν και η Λούνα έρχεται να μείνει εκεί. Σε έναν χώρο με άτομα, που έχοντας παράλληλες πορείες στη ζωή τους, μπορεί ο ένας να καταλάβει τον άλλον και τα όσα πέρασαν. Η φροντίδα, που θα έχουν αυτοί οι ηλικιωμένοι θα τους βοηθήσει στα δύσκολα χρόνια των γηρατειών.
  • Το τελευταίο κεφάλαιο έχει τίτλο «Σταυρούπολη: Το (νέο) Εβραϊκό Νεκροταφείο», ο τόπος, που θα φιλοξενήσει τη Λούνα μετά το 1998. Συγκινητική η φωτογραφία με τον τάφο της, που υπάρχει στο βιβλίο. Στα 90 περίπου χρόνια της η Λούνα έζησε μοναδικές στιγμές για την πόλη, μεγάλες τραγωδίες, αλλά κατάφερε να σταθεί στα πόδια της και να φτιάξει κάτι, το οποίο μπορεί να μην έμεινε στην Ιστορία, καθώς η τελευταία φύλαγε για τη Λούνα το ρόλο του θεατή. Η Μπενβενίστε εδώ μιλάει για το νεκροταφείο των Εβραίων Θεσσαλονικέων, το οποίο μετά από πολλούς αιώνες καταστράφηκε σε λίγους μήνες κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής.

Η συγγραφέας γνώριζε προσωπικά τη Λούνα. Πηγές της είναι οι προσωπικές μαρτυρίες της Λούνα, βιβλιογραφία ελληνική και ξένη και έρευνα σε αρχεία διαφόρων φορέων. Προσωπικά το κομμάτι, που μιλάει για τα όσα έγιναν μετά το τέλος του πολέμου μου φάνηκε και το πιο ενδιαφέρον, καθώς λίγα πράγματα γνωρίζουμε για το πώς έζησαν μεταπολεμικά οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Ο αναγνώστης θα διαβάσει επίσης πολλά πράγματα για τον Εβραϊσμό της πόλης μας προπολεμικά, αλλά και για το Ολοκαύτωμα. Αν θέλει να εμβαθύνει, η βιβλιογραφία, που παρατίθεται θα τον βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό.

Προσωπικά το βιβλίο μου άρεσε πολύ. Τόσο η δομή του, όσο και η γλώσσα και το υλικό του. Η Λούνα δεν έγραψε ιστορία, αλλά την έζησε ως πρωταγωνίστρια, ανώνυμη όπως εκατομμύρια άλλοι. Η Μπενβενίστε δίνει φωνή σε μια γυναίκα και την τοποθετεί στο ιστορικό πλαίσιο, όχι ως ένα στατιστικό νούμερο, αλλά ως έναν άνθρωπο με όνομα και επώνυμο, με ένα νούμερο στο βραχίονά της και πολλές εμπειρίες στο νου της. Η Λούνα είναι ο εκπρόσωπος όλων αυτών των ανθρώπων, που η Ιστορία αδικεί για διάφορους λόγους και δεν τους υπολογίζει. Η Λούνα γίνεται το μέσο για να μελετήσουμε το παρελθόν του τόπου μας για ένα διάστημα ενός αιώνα περίπου. Από τα βιβλία, που πιστεύω έχουν πολλά να πούνε και αξίζει να διαβαστούν και να συζητηθούν.

 

Σχολιάστε

Filed under ΜΠΕΝΒΕΝΙΣΤΕ, Ρίκα, Συγγραφείς

Ένα θεατρικό έργο για το Ολοκαύτωμα της Θεσσαλονίκης, τον έρωτα και τη μνήμη

001

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Δεν σε ξέχασα ποτέ

Συγγραφέας: Λέων Ναρ

Έκδοση: Ευρασία (2017)

ISBN: 978-618-5027-73-5

Τιμή: Περίπου €13

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Για το Ολοκαύτωμα της Θεσσαλονίκης έχουν γραφτεί τα τελευταία ειδικά χρόνια πολλές μελέτες, αλλά και λογοτεχνικά κείμενα. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης είναι ένα θεατρικό έργο, το οποίο διαδραματίζεται γύρω από το χαμό της Εβραϊκής Κοινότητας της Θεσσαλονίκης και ακουμπά κάποια θέματα, που προέκυψαν μετά από αυτόν.

Η έκδοση είναι λιτή και όμορφη. Ωραίο εξώφυλλο, ευανάγνωστο κείμενο, στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν κάποιες σημειώσεις για την προέλευση και τη μετάφραση των τραγουδιών της παράστασης, τα οποία ο αναγνώστης θα τα βρει στο CD, που συνοδεύει το κείμενο. Το βιβλίο προλογίζουν ο συγγραφέας και οι μουσικοί της παράστασης. Πρόκειται για έργο σε δύο πράξεις.

Η παράσταση ανέβηκε για πρώτη φορά από το ΚΘΒΕ στις 31 Μαρτίου του 2017 στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης (Αίθουσα «Αιμίλιος Ριάδης») σε σκηνοθεσία του Μιχάλη Σιώνα, ενώ τους πρωταγωνιστικούς ρόλους είχαν ο Γιάννης Χαρίσης και η Σοφία Καλεμκερίδου.

Τον συγγραφέα στη Vivlioniki τον γνωρίσαμε μέσα από τρία έργα (μπορείτε να τα δείτε εδώ, εδώ κι εδώ). Στο βιβλίο αυτό όμως αφήνει στην άκρη το ρόλο του μελετητή και ερευνητή και αποκτά αυτόν του θεατρικού συγγραφέα.

Αν εξαιρέσουμε μια σκηνή, όπου συμμετέχουν στο έργο και κάποιοι από τους μουσικούς της παράστασης, το έργο έχει κύριους πρωταγωνιστές τον Ιντό και τη Ζάνα. Ο Ιντό ζει στην Αμερική και είναι ένας πετυχημένος ιδιοκτήτης κινηματογραφικής εταιρείας. Σεφαραδίτικης καταγωγής με τη γιαγιά του να είναι Σαλονικιά, ο Ιντό λαμβάνει ένα email το οποίο τον καλεί σε μια οικογενειακή μάζωξη στη Θεσσαλονίκη, την πόλη καταγωγής του. Με αφορμή την συγκέντρωση αυτή θα βρεθεί με τη γιαγιά του Ζάνα στην πόλη μας. Με τη βοήθεια των μνημών της γιαγιάς του, ο Ιντό θα μάθει πράγματα για το προσωπικό παρελθόν της Ζάνας, για τον μεγάλο της έρωτα, που έμεινε μόνο στις καρδιές των προσώπων (της Ζάνας και του Γκάμπη), για την Εβραϊκή Κοινότητα της πόλης μας, τα τραγούδια της, αλλά και το χαμό της.

Την παράσταση συνοδεύουν, όπως είπαμε και πριν, 9 τραγούδια, εκ των οποίων πολλοί νομίζω γνωρίζουν το 1ο (Primavera en Salonico) από τη φωνή της Σαβίνας Γιαννάτου, ενώ όλοι γνωρίζουν το 5ο (Missirlu). Τα υπόλοιπα ακόμη και αν δεν είναι γνωστά στον αναγνώστη σίγουρα θα του θυμίσουν ήχους από παλιά Σμυρνέικα τραγούδια, καθώς το ανατολίτικο χρώμα σε αυτά είναι ιδιαίτερα έντονο. Όπως είχε δείξει και ο Αριστομένης Καλυβιώτης στο βιβλίο του για τη μουσική στη Θεσσαλονίκη πριν το 1912, τα Ελληνικά, Σεφαραδίτικα και Τουρκικά τραγούδια είχαν πάρα πολλές ομοιότητες στην μουσική.

Τι είναι αυτό όμως, που η Ζάνα δεν ξέχασε ποτέ; Κυρίως είναι ο μεγάλος της έρωτας, ο Γκάμπη, αλλά παράλληλα η Ζάνα δεν ξέχασε την πόλη μας, τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, τον χαμό τους και όσα έζησαν οι επιζώντες μεταπολεμικά.

Το βιβλίο μου άρεσε, αν και τα θεατρικά έργα αναδεικνύονται πάνω στη σκηνή και όχι στις σελίδες των βιβλίων. Η υπόθεση και ο τρόπος, που ο Ναρ προσεγγίζει το θέμα του έχουν ενδιαφέρον. Δεν ξέρω πριν 30 χρόνια αν θα μπορούσε να ανέβει ένα θεατρικό έργο με θέμα το Ολοκαύτωμα της Θεσσαλονίκης, το γεγονός ότι γράφτηκε και παίχτηκε στις μέρες μας, εμένα με κάνει αισιόδοξο. Και για τα τραγούδια μόνο του CD του βιβλίου αξίζει να αποκτήσετε το έργο αυτό και φυσικά αν παιχτεί ξανά σε κάποιο θέατρο νομίζω ότι αξίζει να το δείτε και στη σκηνή.

 

2 Σχόλια

Filed under ΝΑΡ, Λέων, Συγγραφείς

Ένα «ψυχογραφικό» μυθιστόρημα για την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου

img025

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Το χρονικό μιας συνείδησης

Συγγραφέας: Γιάννης Γαλανός

Έκδοση: Μπουκουμάνης (1979)

ISBN: –

Τιμή: –

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Ένα ακόμη βιβλίο, το οποίο διαδραματίζεται στις μέρες τις Κατοχικές, αλλά και τις πρώτες μετεμφυλιακές, είναι το αντικείμενο της σημερινής ανάρτησης.

Η έκδοση είναι απλή, φέροντας την αισθητική της δεκαετίας του 1970. Η έκδοση, που έχω εγώ είναι του 1979, το βιβλίο πιο εύκολα θα το βρείτε με διαφορετικό σχήμα και από τον εκδοτικό οίκο «Καλύτερη Ζωή» στην τιμή περίπου των €11.  Συμπαθητική έκδοση, αυτή, που έχω εγώ, το χάρτινο εξώφυλλο είναι ντυμένο με πλαστικοποιημένη κουβερτούρα.

Το βιβλίο έχει υπότιτλο «μυθιστορηματική ψυχογραφία» και από ό,τι κατάλαβα πρόκειται για ένα έργο, που συνδυάζει το μυθιστόρημα με την ψυχολογική ανάλυση. Δεν γνωρίζω ποιο από τα δύο είχε για προτεραιότητα ο συγγραφέας, αλλά στη ροή του κειμένου υπάρχει νομίζω εμφανής διαχωρισμός μεταξύ αυτών των δύο, καθώς το πρώτο μέρος είναι πολύ πιο κοντά στη λογοτεχνική πεζογραφία, ενώ το κομμάτι προς το τέλος του βιβλίου προσεγγίζει περισσότερο τον κλάδο της ψυχολογίας.

Ο Γαλανός έζησε στη Θεσσαλονίκη την περίοδο της Κατοχής, συμμετείχε στην αντίσταση και εξορίστηκε στη συνέχεια. Δεν γνωρίζω το κατά πόσο το βιβλίο έχει αυτοβιογραφικά στοιχεία, αλλά δεν γίνεται να μην υπάρχουν τουλάχιστον κάποιες τέτοιες αναφορές. Ο ήρωας επίσης του βιβλίου έχει περίπου την ίδια ηλικία με αυτήν του συγγραφέα κατά την περίοδο της Κατοχής.

Πρωταγωνιστής του βιβλίου ο Άρης, ένα παιδί στα 15 του περίπου όταν οι Γερμανοί εισέρχονται στη Θεσσαλονίκη. Μέσα στην εφηβεία του θα γνωρίσει την πείνα, τις δυσκολίες, την αντίσταση και πολλά από τα δεινά, που βρήκαν την πόλη μας εκείνη την περίοδο. Θα βιώσει την απελευθέρωση και τις ελπίδες για ένα καλύτερο αύριο, όπως και τις πρώτες μεταπολεμικές ημέρες, με τη διάψευση των προσδοκιών, την εξορία, τον εμφύλιο, για να φτάσει έως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1950, όταν θα έχουν περάσει τα δεινά και θα αναπροσαρμόζει τη ζωή του. Αν και υπάρχουν και άλλοι πρωταγωνιστές, η υπόθεση κυλάει γύρω από τον Άρη, ο οποίος αποτελεί και το αντικείμενο της ψυχογραφικής ανάλυσης των πράξεών του από τον συγγραφέα.

Αν και υπάρχει διαχωρισμός κεφαλαίων στο βιβλίο, εγώ χώρισα το έργο σε δύο κομμάτια:

  • Το πρώτο έχει να κάνει με τις ημέρες, που ο Άρης βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη, δηλαδή από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Αύγουστο του 1946. Εδώ υπάρχει η περιγραφή πολλών γεγονότων σχετικά με το παρελθόν της πόλης μας. Αξίζει να σημειωθεί η περιγραφή, που κάνει στο Ολοκαύτωμα των Εβραίων, η οποία αν και εμφανίζει κάποια μυθιστορικά στοιχεία, εν τούτοις είναι σημαντική ως μια από τις σπάνιες λογοτεχνικές αναφορές εκείνη την περίοδο. Επίσης περιγράφει μια αντιστασιακή πρακτική ενημέρωσης των πολιτών στο χώρο εργασίας τους, καθώς και η προσπάθεια, που έκανε πολύς κόσμος, ο οποίος ταξίδευε στην επαρχία για να βρει φαγητό, ανταλλάσσοντας διάφορα είδη για ένα σακί αλεύρι ή καλαμπόκι. Πολύ μικρό το κομμάτι για την περίοδο της ΕΑΜοκρατίας, αλλά με το δικό του ενδιαφέρον κι αυτό. Η Θεσσαλονίκη σε αυτό το μέρος είναι παρούσα με αναφορές σε δρόμους, γειτονιές και τοπογραφικά στοιχεία.
  • Το δεύτερο έχει να κάνει με τις ημέρες στην εξορία και τη θητεία του Άρη στο στρατό προς τα τέλη του Εμφυλίου, αλλά και την επιστροφή του στη Θεσσαλονίκη. Ο πρωταγωνιστής μας υπέγραψε δήλωση αποκηρύξεως, ενώ εξορίστηκε σε δύο νησιά, το ένα είναι η Μακρόνησος, για το άλλο δεν γνωρίζω ποιο μπορεί να είναι. Μπορεί ο Γαλανός επίσης να υπέγραψε στην πραγματικότητα τη δήλωση και να θέλησε να απολογηθεί μέσα από το έργο του, έχοντας ίσως τύψεις ή απλά ήθελε να δικαιολογήσει τη στάση του, αν όντως υπέγραψε.

Προσωπικά το κομμάτι με την ψυχολογική ανάλυση δεν με συγκλόνισε, ίσως γιατί τα ενδιαφέροντά μου δεν είναι σε αυτόν τον τομέα. Χωρίς να είναι ένα αριστούργημα πάντως, το κείμενο κυλάει ξεκούραστα και ειδικά στο κομμάτι, που μιλάει για τα όσα έζησε ο Άρης στη Θεσσαλονίκη μου φάνηκε ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Τα μυθιστορήματα βέβαια δεν είναι ιστορία, άσχετα αν περιέχουν ιστορικά στοιχεία. Το βιβλίο πάντως εμφανίζει ένα ενδιαφέρον και σίγουρα δεν θεωρώ το χρόνο, που ξόδεψα για να το διαβάσω, χαμένο.

Σχολιάστε

Filed under ΓΑΛΑΝΟΣ, Γιάννης, Συγγραφείς

Οι αναμνήσεις ενός Θεσσαλονικέα Sonderkommando από τα κολαστήρια του Μπίρκεναου

001

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Από την Ελλάδα στο Μπίρκεναου

Συγγραφέας: Λεών Κοέν

Έκδοση: Κυαναυγή (2017)

ISBN: 978-618-82909-4-5

Τιμή: Περίπου €13

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης είναι μία ακόμη μαρτυρία επιζώντα από τα στρατόπεδα εξόντωσης των Ναζί. Πρόκειται για έναν Εβραίο Θεσσαλονικέα, ο οποίος έζησε από πρώτο χέρι τη βία και τη φρικαλεότητα του Άουσβιτς και μάλιστα από την χειρότερη θέση, αυτή του Sonderkommando.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Συμπαθητικό εξώφυλλο, ευανάγνωστο κείμενο. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν κάποια γράμματα του συγγραφέα προς τον γιο του. Το πρωτότυπο ήταν γραμμένο στα αγγλικά και είχε τίτλο «From Greece to Birkenau: The Crematoria Workers’ Uprising» και είχε κυκλοφορήσει το 1996 στο Τελ Αβίβ. Μετάφραση έκανε η Γαρυφαλιά Μίχα. Η Κυαναυγή είναι ένας νέος εκδοτικός οίκος και αυτό είναι το πρώτο τους βιβλίο, που παρουσιάζεται στη Vivlioniki.

Πριν την αφήγηση του Κοέν υπάρχουν δύο κείμενα, ένα του γιου του συγγραφέα, Ζαν Κοέν, ο οποίος προλογίζει την ελληνική έκδοση και ένα της κόρης του συγγραφέα, της Λίλη Έις Περαχιά, η οποία προλόγιζε την αρχική έκδοση. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Λεών Κοέν δεν είδε καμία από τις δύο εκδόσεις, καθώς πέθανε το 1989.

Ο Κοέν πριν ξεκινήσει την αφήγησή του έχει γράψει μια εισαγωγή στην οποία εξηγεί τους λόγους για τους οποίους έγραψε το βιβλίο αυτό. Πέρα από την ανάγκη να μάθει ο κόσμος τι ήταν τα στρατόπεδα εξόντωσης και να μην περάσει ποτέ η ανθρωπότητα ξανά αυτές τις στιγμές, ο Κοέν γράφει πως θέλει να μάθει ο κόσμος τα γεγονότα της εξέγερσης στο Άουσβιτς, στην οποία εξέγερση ρόλο σημαντικό είχαν παίξει οι Έλληνες Εβραίοι. Αν σκεφτεί κανείς ότι το βιβλίο κυκλοφόρησε αρχικά στα αγγλικά, ευνόητο είναι το πόσο σημαντική είναι η αφήγησή του, καθώς ο περισσότερος κόσμος πιθανότατα αγνοούσε την ύπαρξη του γεγονότος καθώς και τους υπευθύνους της εξέγερσης.

Το κυρίως μέρος της αφήγησης χωρίζεται σε δύο μέρη:

  • Στο πρώτο μέρος ο Κοέν περιγράφει τα όσα έζησε σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα μετά το τέλος του Ελληνο-Ιταλικού πολέμου. Ο Κοέν υπηρέτησε στον Ελληνικό στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής θα φύγει στην Αθήνα μαζί με τη γυναίκα του και τα πεθερικά του κι εκεί θα κρυφτεί μέχρι τη μέρα, που μετά από προδοσία θα συλληφθεί και θα σταλεί στο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι, από όπου το 1944 τον στέλνουν, μαζί με τους Εβραίους της Αθήνας, των Ιωαννίνων και άλλων περιοχών, στο Άουσβιτς. Η αφήγηση εδώ είναι αρκετά ζωντανή και χαρακτηρίζεται σε κάποια σημεία και από χιούμορ. Αξιομνημόνευτη η ειλικρίνεια του Κοέν, αφού δεν κρύβει το γεγονός ότι ο μπατζανάκης του ήταν στην Εβραϊκή πολιτοφυλακή, που είχαν σχηματίσει οι Γερμανοί, ώστε να ελέγχεται ο Εβραϊκός πληθυσμός της Θεσσαλονίκης. Μιλάει επίσης και για τους προδότες Εβραίους, οι οποίοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή και συνετέλεσαν στη σύλληψη πολλών Εβραίων, τόσο στη Θεσσαλονίκη, όσο κυρίως στην Αθήνα. Ξεχωριστή μνεία έχει για τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη, έναν αντάρτη, ο οποίος βρισκόταν στο Χαϊδάρι και βοήθησε όσο μπορούσε τους Εβραίους κρατούμενους. Ο Σουκατζίδης εκτελέστηκε από τους Γερμανούς, ενώ είχε τη δυνατότητα να σωθεί. Υπάρχουν κάποιες ανακρίβειες στη χρονολογική σειρά κάποιων γεγονότων, που αναφέρει ο Κοέν, αλλά είναι ήσσονος σημασίας.
  • Στο δεύτερο μέρος ο Κοέν περιγράφει το ταξίδι του από την Ελλάδα προς το Άουσβιτς και τα όσα έζησε στο Μπίρκεναου ως μέλος των Sonderkommando. Είναι η τρίτη διήγηση επιζώντα αυτής της ομάδας εργατών στα στρατόπεδα εξόντωσης μετά από αυτήν του Μαρσέλ Νατζαρί και του Σολομών Βενέτσια. Τα Sonderkommando ήταν ίσως το χειρότερο «επάγγελμα», που θα μπορούσε να κάνει κάποιος στα στρατόπεδα εξόντωσης, καθώς δουλειά τους ήταν να «διεκπεραιώνουν» τον θάνατο των Εβραίων, αφού εργάζονταν στα κρεματόρια και τους φούρνους. Ο Κοέν πέρασε από πολλά πόστα, μέχρι και τον «οδοντίατρο» έκανε, αφαιρώντας χρυσές στεφάνες και γέφυρες από τα στόματα των νεκρών Εβραίων. Μεγάλο μέρος της αφήγησής του αφιερώνεται στην εξέγερση, που έγινε στα κρεματόρια και στην ανατίναξη του κρεματορίου 4 (το 3 αναφέρει ο Κοέν ότι ανατινάχτηκε, αλλά κάνει λάθος). Ένα ενδιαφέρον κομμάτι των όσων γράφει ο συγγραφέας είναι η αντιπάθεια, που έτρεφαν για τους Σεφαραδίτες οι Εβραίοι της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης. Μιλάει επίσης ο Κοέν και για την εξόντωση των Τσιγγάνων στο Άουσβιτς. Υπάρχουν κάποιες ασάφειες και κάποια λάθη, τα οποία όμως δικαιολογούνται από το γεγονός ότι ο Κοέν έγραψε το βιβλίο του σε μεγάλη ηλικία και αρκετά χρόνια μετά τα γεγονότα. Και σε αυτό το βιβλίο πάντως περιγράφονται ρεαλιστικά οι φρικαλεότητες, που συνέβησαν στα στρατόπεδα εξόντωσης. Αν και ο Κοέν πήγε μετά το Μπίρκεναου και σε άλλα στρατόπεδα, η διήγησή του σταματάει στην αναχώρησή του από το Άουσβιτς.

Ο Κοέν, όπως και άλλα μέλη των Sonderkommando, είχε τύχει της καχυποψίας των άλλων Εβραίων, καθώς όσοι δούλεψαν σε αυτό το πόστο είχε θεωρηθεί ότι συνεργάζονταν με τους Γερμανούς. Επίσης ο Κοέν έχει την άποψη ότι ο Κόρετς ήταν προδότης και ότι αυτός ευθύνονταν για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων Θεσσαλονικέων, κάτι, που συμμερίζονται και άλλοι επιζώντες Εβραίοι Θεσσαλονικείς, αλλά είναι άδικο, καθώς μπορεί ο Κόρετς να έχει ευθύνες μεν, αλλά δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία για μια τόσο βαριά κατηγορία.

Το βιβλίο το βρήκα ενδιαφέρον, όπως και κάθε μαρτυρία Εβραίου Θεσσαλονικέα, που βγήκε ζωντανός από το Ολοκαύτωμα της Θεσσαλονίκης. Ειδικά επειδή πρόκειται για μαρτυρία ενός Sonderkommando, η μαρτυρία του αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς η συντριπτική πλειοψηφία όσων πέρασαν από εκεί θανατώθηκε, ώστε να μην υπάρχουν μαρτυρίες του τι γινόταν. Μετά τον πόλεμο ο Κοέν έφυγε από την Ελλάδα και πέθανε στο Ισραήλ, αισθανόταν όμως Έλληνας και ήταν περήφανος κιόλας για αυτήν την καταγωγή του. Αξίζει πιστεύω να διαβαστεί το βιβλίο αυτό.

 

Σχολιάστε

Filed under ΚΟΕΝ, Λεών, Συγγραφείς

Ένα αισθηματικό ιστορικό μυθιστόρημα για τη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου και της Κατοχής

Σάρωση_20170906

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Κάποτε στη Σαλονίκη

Συγγραφέας: Μεταξία Κράλλη

Έκδοση: Ψυχογιός (2016)

ISBN: 978-618-01-1671-7

Τιμή: Περίπου €18

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Ένα ιστορικό μυθιστόρημα είναι το θέμα της σημερινής ανάρτησης. Εμπλουτισμένο με απαγορευμένους έρωτες (δύο παρακαλώ…) μας ταξιδεύει στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου και της Κατοχής για να περιγράψει μέσα από τη σχέση των δύο κύριων πρωταγωνιστών του την πολύ σημαντική περίοδο αυτή για την πόλη μας.

Η έκδοση είναι απλή και λιτή. Μου άρεσε η σύνθεση στο εξώφυλλο, έργο του Θοδωρή Πιτσιρίκου. Ευανάγνωστο κείμενο, ανήκει στην κατηγορία βιβλίο-τούβλο, με τις 742 (!) σελίδες του. Στο τέλος κάποιων σελίδων υπάρχουν μερικές σημειώσεις ή μεταφράσεις κυρίως λαντίνο εκφράσεων. Εντύπωση μου κάνει το ιδιαίτερα αυξημένο τιράζ, μόνο η πρώτη έκδοση βγήκε σε 10000 αντίτυπα, μακάρι να μην μείνει στο στοκ. Αισθητικά πάντως και σε σύγκριση με άλλες εκδόσεις του Ψυχογιού, το βιβλίο μου άρεσε.

Κύριοι πρωταγωνιστές του έργου είναι η Χριστίνα Παπάζογλου και ο Αλμπέρτο Ματαλών. Η Χριστίνα είναι πρόσφυγας από τη Σμύρνη, που πήγε αρχικά στην Αθήνα, αλλά το 1927 έρχεται στη Θεσσαλονίκη για να ζήσει υπό την προστασία του θείου της, ο οποίος είναι Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης (δεν είναι ο Γεννάδιος, που ήταν ιστορικά τότε σε αυτήν τη θέση). Ο Αλμπέρτο είναι ο γόνος μιας εύπορης Εβραϊκής οικογένειας, το μικρότερο παιδί και ο μόνος γιος. Η πρώτη συνάντηση των δύο παιδιών θα γίνει στο σχολείο και εκεί θα ξεκινήσει ένας έρωτας, που θα περάσει από χίλια κύματα και θα φτάσει έως την περίοδο της Κατοχής και τον πρώτο καιρό μετά την απελευθέρωση. Ευνόητο είναι το πόσο δύσκολες καταστάσεις θα πρέπει να αντιμετωπίσει το ζευγάρι, καθώς ο έρωτας μεταξύ ενός Εβραίου και μιας Χριστιανής – και ανιψιάς του Μητροπολίτη μάλιστα – δεν μπορεί να γίνει αποδεκτός από τις οικογένειες και την κοινωνία της πόλης.

Αυτός όμως δεν είναι ο μόνος απαγορευμένος έρωτας του βιβλίου. Υπάρχει και αυτός μεταξύ του Μπενίκο και της Νινόν. Ο Μπενίκο είναι ένα Εβραιόπουλο, που ζει στο Κάμπελ και τρέχει όλη τη μέρα για το μεροκάματο, ενώ η Νινόν είναι κόρη πλούσιων Εβραίων (και ανιψιά του Αλμπέρτο). Η ιστορία αυτών των δύο τρέχει παράλληλα με την κεντρική ιστορία του βιβλίου.

Πέρα όμως από αυτούς υπάρχουν πολλές φιγούρες στο έργο, η Ρούλα, ο Αστέρης, η Αλλέγκρα, ο Μάκης, ο Μίκης, ο Προκόπης, ο Σωκράτης οι οποίοι παίζουν καταλυτικό χαρακτήρα στην εξέλιξη του έργου και ως ένα βαθμό εκπροσωπούν τους διαφορετικούς κόσμους, οι οποίοι στο σύνολό τους συνέθεταν την κοινωνία της Θεσσαλονίκης εκείνης της εποχής.

Αν και η υπόθεση του έργου κυρίως έχει να κάνει σχέση με το αισθηματικό κομμάτι, η Κράλλη το εντάσσει σε ένα ιστορικό πλαίσιο, το οποίο έχει καταφέρει να το περιγράψει με αρκετό ρεαλισμό και χωρίς υπερβολές. Όλα τα μεγάλα ιστορικά συμβάντα της Θεσσαλονίκης από το 1927 έως το 1945 υπάρχουν στο βιβλίο και μερικά από αυτά τα χρησιμοποιεί πολύ σωστά για να προχωρήσει το έργο. Από τις δυσκολίες ένταξης των προσφύγων στην κοινωνία, το αντισημιτικό μένος, που επικράτησε στην πόλη με την ΕΕΕ, τον εμπρησμό στο Κάμπελ, τον Μάη του 1936 και τη δικτατορία του Μεταξά, τον Πόλεμο και την Κατοχή, το Ολοκαύτωμα της Θεσσαλονίκης και την Απελευθέρωση. Μέχρι και για το Ξυπόλητο Τάγμα υπάρχει αναφορά, χωρίς όμως να το κατονομάζει έτσι (το «εκπροσωπεί» ο Σωκράτης και η παρέα του).

Αν και η δράση του βιβλίου εξελίσσεται και στην Αθήνα, στη Βιέννη και στον Πειραιά, εν τούτοις ο πυρήνας του έργου βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη, με αναφορές πολλές σε τοποθεσίες της πόλης, ακόμη και σε μαγαζιά. Υπάρχουν φυσικά και μυθιστορηματικά στοιχεία (μυθιστόρημα γράφει η Κράλλη άλλωστε), όπως ο Μητροπολίτης θείος της Χριστίνας (όπως είπαμε πριν ο Γεννάδιος ήταν τότε σε αυτή τη θέση). Σε γενικές γραμμές νομίζω πως οι περιοχές της πόλης περιγράφονται με επιτυχία. Κύρια πηγή της ήταν, όπως λέει στην εισαγωγή, το βιβλίο του Κώστα Τομανά σχετικά με το χρονικό της Θεσσαλονίκης και μάλιστα το δεύτερο βιβλίο.

Η Κράλλη δεν γεννήθηκε, δεν μεγάλωσε, δεν σπούδασε και δεν έζησε στη Θεσσαλονίκη. Όπως λέει στην εισαγωγή της η γνωριμία της με τον Εβραϊσμό της Θεσσαλονίκης έγινε κυρίως μέσα από λίγα βιβλία. Από προσωπική έρευνα βρήκε στοιχεία για την πόλη και την ιστορία της ειδικά για το χρονικό κομμάτι, που αυτή παρουσιάζει. Και έφτιαξε ένα μυθιστόρημα, που τουλάχιστον ιστορικά είναι πλήρες. Ο τρόπος, που χτίζει τους χαρακτήρες της κινείται φυσικά γύρω από τον έρωτα και προσωπικά δεν μου άρεσε το γεγονός, πως παρουσιάζονται τέλειοι, χωρίς ελαττώματα και αδυναμίες. Ειδικά η Χριστίνα και ο Αστέρης είναι σαν να βγήκαν από βίους αγίων. Όμως το βιβλίο έχει μια ξεχωριστή αξία, καθώς δίνει τη δυνατότητα σε πολύ κόσμο να μάθει την ιστορία της πόλης για αυτήν την περίοδο, να μάθει για τα όσα συνέβησαν στην Κατοχή, να μάθει για την ύπαρξη των Εβραίων Θεσσαλονικέων και το Ολοκαύτωμα της πόλης μας. Βρισκόμαστε στο 2017 και ακόμη επικρατεί άγνοια σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού της χώρας για τα όσα συνέβησαν στη Θεσσαλονίκη τότε. Δεν είναι βέβαια ιστορικό το βιβλίο της Κράλλη, αλλά ο συνδυασμός της ιστορίας με τον μύθο ισορροπεί σωστά σε γενικές γραμμές και μπορεί η ανάγνωση του κειμένου να δώσει κίνητρο σε κάποιον για να ψάξει περισσότερα πράγματα.

Σε γενικές γραμμές το βιβλίο μου δεν μου άφησε ούτε πικρή, ούτε γλυκιά γεύση. Πιστεύω ότι θα μπορούσε να είναι καλύτερο με 200 σελίδες λιγότερες, σε κάποια σημεία οι περιγραφές κουράζουν, το αισθηματικό κομμάτι δεν με εντυπωσίασε και το τέλος επίσης δεν το βρήκα πετυχημένο. Ενώ το βιβλίο ξεκινάει καλά, μετά τη μέση νομίζω ότι κάνει μια κοιλιά. Μου άρεσε όμως το πώς μπόλιασε την ιστορία της Θεσσαλονίκης με την υπόθεσή της. Αν σας αρέσουν τα αισθηματικά ιστορικά μυθιστορήματα, νομίζω πως θα σας αρέσει και το βιβλίο της Κράλλη.

 

Σχολιάστε

Filed under ΚΡΑΛΛΗ, Μεταξία, Συγγραφείς