Η φωνή των αφανών μαρτύρων της Ιστορίας

img041

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Λούνα

Συγγραφέας: Ρίκα Μπενβενίστε

Έκδοση: Πόλις (2017)

ISBN: 978-960-435-586-0

Τιμή: Περίπου €15

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τα ιστορικά γεγονότα, αν και συνήθως αποτελούν αποφάσεις μιας μειοψηφίας, μπορούν να επηρεάσουν τις ζωές εκατομμύρια ανθρώπων. Οι περισσότεροι από αυτούς μπορεί να μην αναφερθούν ποτέ σε κάποιο σύγγραμμα ή σε μια μελέτη και η παρουσία τους αποδεικνύεται σε ξεχασμένα κρατικά αρχεία, που μπορεί ποτέ κανείς να μην κάτσει να διαβάσει. Το βιβλίο της σημερινής ανάρτησης έχει για επίκεντρο μία γυναίκα από τους «αφανείς», όπως τους χαρακτηρίζει η συγγραφέας, και μελετά την ιστορία μιας πόλης και ενός μέρους της (της Θεσσαλονίκης και των Εβραίων Θεσσαλονικέων) μέσα από το βίο της γυναίκας αυτής. Της Λούνα Ασσαέλ Γκατένιο.

Η έκδοση είναι άριστη, όπως όλες οι εκδόσεις, που έχω δει από τον οίκο Πόλις. Στο εξώφυλλο μια φωτογραφία του Christian Boltanski. Ευανάγνωστο κείμενο, σωστή ταξινόμηση υλικού, κάποιες λίγες φωτογραφίες, που συνοδεύουν το κείμενο. Στο τέλος υπάρχει ένα χρονικό, που ακολουθεί ιστορικά γεγονότα στη Θεσσαλονίκη και στον κόσμο παράλληλα με τη ζωή της Λούνα και οι σημειώσεις του κειμένου, που παίζουν και το ρόλο της βιβλιογραφίας.

Τη συγγραφέα την γνωρίσαμε στη Vivlioniki μέσα από το εξαιρετικό της βιβλίο «Αυτοί που επέζησαν«, το οποίο τιμήθηκε και με κρατικό βραβείο. Αλλά και τη Λούνα την είχαμε δει στη Vivlioniki, στο βιβλίο των Κούνιο-Αμαρίλιο και Ναρ με τις προφορικές μαρτυρίες επιζώντων του Ολοκαυτώματος.

Από τα κεφάλαια του βιβλίου, τα δύο πρώτα τα θεωρώ πρόλογο του βιβλίου («Αφανείς» και «Luna, sos tu?»), ενώ το τελευταίο το θεωρώ επίλογο («Yorando entre mozotros»). Τα υπόλοιπα έχουν για τίτλο τόπους, από τους οποίους πέρασε η Λούνα, τόπους όπου γράφτηκε ιστορία και η Λούνα ήταν εκεί για να την παρακολουθεί, να συμμετέχει σε αυτήν και να είναι μέρος της, αλλά να χάνεται στην ανωνυμία της μάζας, ίσως επειδή ήταν γυναίκα αμόρφωτη και φτωχή.

  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Συνοικισμοί 151, Ρεζή Βαρδάρ, Βαρώνου Χιρς» μιλάει για τη ζωή της Λούνα πριν τον εκτοπισμό του 1943. Οι τοποθεσίες αυτές ήταν γειτονιές της πόλης με Εβραϊκό κυρίως πληθυσμό και η συντριπτική πλειοψηφία των Θεσσαλονικέων σήμερα δεν πρέπει να γνωρίζει πού βρίσκονταν. Η Λούνα γεννιέται στον 151 (το πότε είναι άγνωστο, αφού άλλα λένε τα επίσημα στοιχεία και άλλα η ίδια η Λούνα), μετακομίζει με τον άντρα της στο Ρεζή Βαρδάρ και λίγο πριν βρεθεί στα τρένα για το Άουσβιτς κλείνεται στου Βαρώνου Χιρς μαζί με χιλιάδες άλλους συμπολίτες μας. Η Μπενβενίστε χρησιμοποιεί για αφορμή τις αναφορές αυτές στη ζωή της Λούνα για να περιγράψει τη ζωή, τη δομή και τα χαρακτηριστικά της Εβραϊκής Κοινότητας της πόλης μας προπολεμικά, από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στον Μεσοπόλεμο και έως το 1943, όταν και έγινε το Ολοκαύτωμα της πόλης μας. Ο αναγνώστης θα διαβάσει για πολλά και ενδιαφέροντα γεγονότα, που συγκλόνισαν την πόλη μας (όπως η Μεγάλη Πυρκαγιά, ο εμπρησμός του Κάμπελ κα), σε μια αφήγηση, που μπορεί μεν να έχει πολλά νούμερα και στατιστικά, αλλά σε γενικές γραμμές είναι εύκολη. Η Μπενβενίστε κάνει λάθος όταν γράφει πως το Κάμπελ βρισκόταν μεταξύ της οδού Παπαναστασίου και του 151, το Κάμπελ βρισκόταν κοντά στην περιοχή, που σήμερα αποκαλούμε Βότση.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Άουσβιτς, 40077» ακολουθεί τη Λούνα στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς. Η Λούνα φεύγει με την πέμπτη αποστολή, στις 27 Μαρτίου του 1943 μαζί με το σύζυγό της. Το 40077 είναι το νούμερο, που της δίνουν στο στρατόπεδο και θα την ακολουθεί για μια ζωή, όχι μόνο στη μνήμη της, αλλά και στο χέρι της. Στο Άουσβιτς θα είναι μία από τις Ελληνίδες, που θα γίνουν πειραματόζωα και θα μείνουν για καιρό στο Μπλοκ 10, γνωστό σήμερα ως τόπο πειραμάτων, που έκαναν οι Γερμανοί σε γυναίκες. Η Μπενβενίστε εδώ ας παρουσιάζει πολλά στοιχεία για αυτό το Μπλοκ και τον τρόπο λειτουργίας του.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Μπέργκεν-Μπέλσεν» μιλάει για τη ζωή της Λούνα στο στρατόπεδο αυτό, όταν οι Γερμανοί άδειασαν το Άουσβιτς στις αρχές του 1945. Εκεί η Λούνα θα μείνει έως τις 15 Απριλίου του 1945, όταν και Βρετανικές δυνάμεις θα απελευθερώσουν τους κρατούμενους.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Συγγρού 37» μας μεταφέρει στο χώρο της σημερινής Συναγωγής Μοναστηριωτών, όπου εγκαταστάθηκαν πολλοί Εβραίοι Θεσσαλονικείς επιζώντες των στρατοπέδων εξόντωσης, οι οποίοι είναι σε άθλια κατάσταση, χωρίς περιουσία, χωρίς δικούς τους ανθρώπους, με έντονες ακόμη τις αναμνήσεις από τα στρατόπεδα. Προσωπικά βρήκα το κεφάλαιο αυτό το πιο ενδιαφέρον. Η Μπενβενίστε μιλάει εδώ για τις πρώτες προσπάθειες για αποκατάσταση αυτού του πλήθους, μέσα σε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες για την Ελλάδα και την Ισραηλίτικη Κοινότητα της πόλης μας. Γενικά οι περισσότερες μελέτες έχουν επικεντρωθεί γύρω από το Ολοκαύτωμα και λίγα πράγματα έχουν γραφτεί (τουλάχιστον λίγα έχω βρει εγώ) σχετικά με το μετά του Ολοκαυτώματος. Η Λούνα θα μείνει για λίγο μόνο χρονικό διάστημα εκεί.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Παρασκευοπούλου 3: Υπνωτήριο Αλλατίνι» μας μεταφέρει στους χώρους του παλιού ορφανοτροφείου Αλλατίνι, το οποίο υπάρχει ακόμη ως κτίριο, δυστυχώς εγκαταλελειμμένο. Εδώ η Λούνα θα μείνει έως τα τέλη της δεκαετίας του ’60, μαζί με άλλους Εβραίους Θεσσαλονικείς, οι οποίοι δεν είχαν κάπου να μείνουν ή δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να βρουν άλλη στέγη. Μιλάμε για μία περίοδο περίπου 15 χρόνων, όπου παρατηρείται σταδιακά μια βελτίωση των συνθηκών ζωής και της οικονομικής κατάστασης των Εβραίων Θεσσαλονικέων, με τη στήριξη τόσο διεθνών οργανισμών, όσο και της Κοινότητας. Και σε αυτό το κεφάλαιο η Μπενβενίστε μας λέει πάρα πολλά πράγματα για την αποκατάσταση των Εβραίων συμπολιτών μας, μέσα από δυσκολίες υλικής και ψυχολογικής φύσεως. Είναι η περίοδος, που πολλοί αποφασίζουν να μεταναστεύσουν σε άλλους τόπους (κυρίως ΗΠΑ και Ισραήλ), καθώς νιώθουν να έχουν κοπεί όλοι οι δεσμοί, που τους κρατούσαν με την πόλη μας.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Οδός Σπάρτης 49 και οδός Σαρανταπόρου 19» αναφέρεται σε δύο πολυκατοικίες, στις οποίες έμεινε η Λούνα μετά, που έφυγε από το «υπνωτήριο» Αλλατίνι. Στην πόλη υπάρχει η αντιπαροχή, η ανάπτυξη, οι πολυκατοικίες, η οικονομική κατάσταση βελτιώνεται και η Λούνα μπορεί να πληρώνει ένα μικρό ενοίκιο και να ζει πλέον σε ένα δικό της χώρο. Για να γίνει αυτό πρέπει να περάσουν 25 ολόκληρα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου. Η Μπενβενίστε εδώ περιγράφει τις διάφορες ενέργειες της Κοινότητας για αποκατάσταση των μελών της και τις προσπάθειες των Εβραίων Θεσσαλονικέων να ενταχτούν κι αυτοί σε ένα φυσιολογικό τρόπο ζωής, όσο μπορεί κάτι τέτοιο να είναι εφικτό, κουβαλώντας τις μνήμες του πολέμου ακόμη.
  • Το κεφάλαιο με τίτλο «Κίμωνος Βόγα 83: Γηροκομείο Σαούλ Μοδιάνο» μας μεταφέρει χρονικά στο 1982, όταν και η Λούνα έρχεται να μείνει εκεί. Σε έναν χώρο με άτομα, που έχοντας παράλληλες πορείες στη ζωή τους, μπορεί ο ένας να καταλάβει τον άλλον και τα όσα πέρασαν. Η φροντίδα, που θα έχουν αυτοί οι ηλικιωμένοι θα τους βοηθήσει στα δύσκολα χρόνια των γηρατειών.
  • Το τελευταίο κεφάλαιο έχει τίτλο «Σταυρούπολη: Το (νέο) Εβραϊκό Νεκροταφείο», ο τόπος, που θα φιλοξενήσει τη Λούνα μετά το 1998. Συγκινητική η φωτογραφία με τον τάφο της, που υπάρχει στο βιβλίο. Στα 90 περίπου χρόνια της η Λούνα έζησε μοναδικές στιγμές για την πόλη, μεγάλες τραγωδίες, αλλά κατάφερε να σταθεί στα πόδια της και να φτιάξει κάτι, το οποίο μπορεί να μην έμεινε στην Ιστορία, καθώς η τελευταία φύλαγε για τη Λούνα το ρόλο του θεατή. Η Μπενβενίστε εδώ μιλάει για το νεκροταφείο των Εβραίων Θεσσαλονικέων, το οποίο μετά από πολλούς αιώνες καταστράφηκε σε λίγους μήνες κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής.

Η συγγραφέας γνώριζε προσωπικά τη Λούνα. Πηγές της είναι οι προσωπικές μαρτυρίες της Λούνα, βιβλιογραφία ελληνική και ξένη και έρευνα σε αρχεία διαφόρων φορέων. Προσωπικά το κομμάτι, που μιλάει για τα όσα έγιναν μετά το τέλος του πολέμου μου φάνηκε και το πιο ενδιαφέρον, καθώς λίγα πράγματα γνωρίζουμε για το πώς έζησαν μεταπολεμικά οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Ο αναγνώστης θα διαβάσει επίσης πολλά πράγματα για τον Εβραϊσμό της πόλης μας προπολεμικά, αλλά και για το Ολοκαύτωμα. Αν θέλει να εμβαθύνει, η βιβλιογραφία, που παρατίθεται θα τον βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό.

Προσωπικά το βιβλίο μου άρεσε πολύ. Τόσο η δομή του, όσο και η γλώσσα και το υλικό του. Η Λούνα δεν έγραψε ιστορία, αλλά την έζησε ως πρωταγωνίστρια, ανώνυμη όπως εκατομμύρια άλλοι. Η Μπενβενίστε δίνει φωνή σε μια γυναίκα και την τοποθετεί στο ιστορικό πλαίσιο, όχι ως ένα στατιστικό νούμερο, αλλά ως έναν άνθρωπο με όνομα και επώνυμο, με ένα νούμερο στο βραχίονά της και πολλές εμπειρίες στο νου της. Η Λούνα είναι ο εκπρόσωπος όλων αυτών των ανθρώπων, που η Ιστορία αδικεί για διάφορους λόγους και δεν τους υπολογίζει. Η Λούνα γίνεται το μέσο για να μελετήσουμε το παρελθόν του τόπου μας για ένα διάστημα ενός αιώνα περίπου. Από τα βιβλία, που πιστεύω έχουν πολλά να πούνε και αξίζει να διαβαστούν και να συζητηθούν.

 

Advertisements

1 σχόλιο

Filed under ΜΠΕΝΒΕΝΙΣΤΕ, Ρίκα, Συγγραφείς

One response to “Η φωνή των αφανών μαρτύρων της Ιστορίας

  1. Παράθεμα: Μετά την καταστροφή: Τα πρώτα βήματα των επιζώντων Εβραίων Θεσσαλονικέων και της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης | Vivlioniki

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.