Η Θεσσαλονίκη του Γιώργου Ιωάννου (μέρος Β’)

vivlioniki162

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η πρωτεύουσα των προσφύγων

Συγγραφέας: Γιώργος Ιωάννου

Έκδοση: Κέδρος (1997)

ISBN: 960-04-1244-8

Τιμή: Περίπου €13

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Ο Γιώργος Ιωάννου είναι από τα λογοτεχνικά τέκνα της πόλης, για τα οποία η Θεσσαλονίκη μπορεί να υπερηφανεύεται. Το έργο του σημαντικότατο και ιδιαίτερα πλούσιο, τόσο στην ποίηση, όσο και στην πεζογραφία, περιείχε σε πολλά κομμάτια του την γενέτειρα πόλη του. Από τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, που έφερε στην επιφάνεια το θέμα-ταμπού της πόλης, τον χαμό των Εβραίων, όταν το 1954 κυκλοφορούσε το ποίημα «Τα ηλιοτρόπια των Εβραίων», σε μια εποχή, που οι εγχώριοι παράγοντες επιζητούσαν την σιωπή. Το σημερινό έργο για το οποίο θα μιλήσουμε, θεωρείται η συνέχεια ενός παλαιότερου έργο του συγγραφέα, το οποίο παρουσιάστηκε μέσα από την Vivlioniki στο παρελθόν και είναι «Το δικό μας αίμα«.

Η έκδοση είναι λιτή, χωρίς κάτι το ιδιαίτερο, πέρα από τα σχέδια που είναι του ζωγράφου Γιάννη Παπαρράλλη. Το βιβλίο που έχω εγώ είναι η 9η έκδοση, η πρώτη κυκλοφορία ήταν το 1984, ένα μόλις χρόνο πριν ο συγγραφέας φύγει από την ζωή.

11 κείμενα αυτοτελή με τον χαρακτηριστικό τρόπο γραφής του Ιωάννου, εξετάζουν διάφορες πτυχές της σχέσης του συγγραφέα με την Θεσσαλονίκη και τους Θεσσαλονικείς. Στο τέλος υπάρχει το Επίμετρο, το οποίο έχει δύο κείμενα.

1. Θεσσαλονίκη-Αθήνα, μια ερωτική σύγκριση

Δυο πόλεις που έζησε ο συγγραφέας για μεγάλο χρονικό διάστημα, σε αμφότερες από ένα σημείο και έπειτα ήταν απλός επισκέπτης, μάλλον από επιλογή του. Οι διαφορές τους πολλές, αλλά ο Ιωάννου επικεντρώνεται στον ερωτισμό τους, με τον τρόπο που αυτός τον αντιλαμβάνεται. Από την σύγκριση του Βαρδάρι με…δεν υπάρχει ανάλογη πλατεία στην Αθήνα, μέχρι τον ερωτισμό των Νεκροταφείων, όπου η Ευαγγελίστρια και τα παλιά Εβραϊκά νεκροταφεία κερδίζουν κατά κράτος αυτά των Αθηνών, του Ζωγράφου και της Καισαριανής. Τα πάρκα των πόλεων, άλλα ερωτικά κέντρα, με αυτό του Πεδίου του Άρεως να κυριαρχεί στην πρωτεύουσα, ενώ αυτό του Λευκού Πύργου να δίνει στην Θεσσαλονίκη την δική του μαγεία. Δεν θέλει να βγάλει νικητή αυτή η σύγκριση, αν και είναι φανερή η προτίμηση του συγγραφέα, ειδικά στο κομμάτι που λέει ότι στην Θεσσαλονίκη όταν φτάνει, δεν θέλει να πάει σπίτι, θέλει να γυρνάει στην πόλη, το αντίθετο ακριβώς από ότι κάνει στην Αθήνα. Δεν υμνολογεί την πόλη, αντιθέτως, έχει κριτική στάση στις αλλαγές της, αλλά ελπίζει, «…κάτι θα γίνει πάντως, κάτι θα καλυτερέψει. Τον πικραίνει όμως η κακία των Θεσσαλονικέων, μικρή η πόλη και το φαρμάκι στάζει συνεχώς από πολλούς, ειδικά στον χώρο του πνεύματος, όπου κινούνταν και ο Ιωάννου.

2. Κάτω απ’τις πυκνές δεντροστοιχίες

Ένα ταξίδι μπρος και πίσω στον χρόνο, με τον συγγραφέα να περπατά στην Εγνατία, αυτός είναι ο δρόμος με τις πυκνές δεντροστοιχίες. Οι μνήμες από την Κατοχή με τους Γερμανούς και τους ταγματασφαλίτες, μετά η απελευθέρωση και οι αντάρτες που διασχίζουν τον δρόμο. Μνήμες από γεγονότα μετά τον Εμφύλιο, brainstorming ιδεών, λόγος χειμαρρώδης, εικόνες που εναλλάσσονται συνεχώς, από το καφέ Ηλύσια, στο σινεμά Αλκαζάρ με τις τούρκικες ταινίες και από εκεί στην Αχειροποίητο.

3. Η πρωτεύουσα των προσφύγων

Το κείμενο από όπου πήρε το όνομα και το βιβλίο, είναι ένας λόγος που είχε εκφωνήσει ο Ιωάννου το 1982 στην Εύξεινο Λέσχη της Θεσσαλονίκης, με αφορμή τα 70 χρόνια από την απελευθέρωση. Πολλά από αυτά που σημειώνει ο Ιωάννου είναι διαχρονικά, όπως η ομορφιά της δύσης του ήλιου στην Θεσσαλονίκη, το γεγονός ότι η πόλη με τους χιλιάδες πρόσφυγες από παντού καταφέρνει να τους κάνει «Θεσσαλονικείς» και η αίσθηση ότι παρά τις όποιες καταστάσεις, η Θεσσαλονίκη έδινε πάντα την εντύπωση της πόλης. Κυρίως όμως εστιάζει στο ότι στην Θεσσαλονίκη, ενώ υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες, δεν υπάρχει πνευματική άνθηση, εξετάζει και προσπαθεί να εξηγήσει το φαινόμενο αυτό.

4. Το λειρί του πετεινού

Ένα μικρό διήγημα, για το πως βλέπει ένα μικρό παιδί τον κόσμο και πώς αλλάζει αυτός ο κόσμος καθώς μεγαλώνει.

5. Εν ταις ημέραις εκείναις

Το ωραιότερο για μένα κείμενο του βιβλίου, η συγκλονιστική μαρτυρία του Ιωάννου για όσα βίωσε κατά την Κατοχή με τον διωγμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Έτυχε να ζει σε περιοχή που κατά κύριο λόγο έμεναν Εβραίοι και αποτυπώθηκαν στο μυαλό του οι εικόνες της ανησυχίας, του φόβου και του διωγμού. Αλλά και της λεηλασίας των περιουσιών τους. Όπως είπαμε και πριν, ο Ιωάννου είναι ίσως ο πρώτος συγγραφέας που μίλησε για αυτές τις ημέρες, σε μια εποχή που η σιωπή ήταν επιβεβλημένη για μέρος του πληθυσμού, το οποίο είχε καρπωθεί και ωφεληθεί από την δυστυχία των Εβραίων Θεσσαλονικέων.

6. Θεσσαλονικέων ύπνος και ξύπνος…

Από ομιλία του συγγραφέα στην Νομική Σχολή το 1979, για τον εορτασμό των 50 χρόνων από την ίδρυσή της, είναι το επόμενο κείμενο. Ο Ιωάννου αναλύει την άποψή του, ότι τόσα χρόνια μετά την απελευθέρωση, δεν υπάρχει πολιτική άποψη στην πόλη, δηλαδή ένα ρεύμα μιας πολιτικής σκέψης, το οποίο θα μπορέσει να επικρατήσει και να κυβερνήσει την χώρα. Σχολιάζει ότι μέχρι τότε, δεν υπήρχαν Θεσσαλονικείς πολιτικοί σε καίριες θέσεις υπουργείων και δημόσιων οργανισμών και ότι η πλειοψηφία προέρχεται από την «Παλαιά Ελλάδα». Αναλύει τα πιθανά αίτια για το γεγονός αυτό, που είναι ποικίλα.

7, Λεκιασμένα ντουβάρια

Σύντομο διήγημα, πάλι με θέμα την μνήμη, ως στίγμα όμως αυτήν την φορά, όχι απαραίτητα άσχημο. Ποιός ευθύνεται για αυτές, πώς να τις ξεγράψεις, γιατί επιστρέφεις πάλι σε αυτές;

8. Περί της φυγής, της διαφυγής ή και της καταφυγής πολλών πνευματικών δημιουργών της Θεσσαλονίκης στην Αθήνα

Και αυτό το κείμενο είναι από ομιλία του Ιωάννου, αυτήν την φορά στον Σύνδεσμο Θεσσαλονικέων Αθήνας, το 1984. Θέμα του η κάθοδος πολλών πνευματικών ανθρώπων της Θεσσαλονίκης στην πρωτεύουσα. Είναι και ο ίδιος ένας από αυτούς, αφού από την δεκαετία του ’70 μένει κυρίως στην Αθήνα. Το κείμενο είναι περισσότερο ένα παράπονο του συγγραφέα για την στάση που τηρεί μια κλίκα Θεσσαλονικέων, η οποία κινεί τα νήματα του πνευματικού κόσμου της πόλης. Θέλει μεν ο Ιωάννου να εξηγήσει γιατί φεύγει ο κόσμος, αλλά η πίκρα του δεν μπορεί να κρυφτεί και κυριαρχεί στο υπόλοιπο κείμενο. Πίκρα η οποία πηγάζει από την αγάπη που έχει για την Θεσσαλονίκη, την οποία έχει αποδείξει (αν και δεν χρειάζεται) σε πολλά από τα έργα του. Αλλά νιώθει ο σκοταδισμός εκείνης της εποχής (μην ξεχνάτε πως μιλάμε για το 1984) να ευθύνεται τόσο για την δική του, όσο και για πολλές άλλες φυγές πνευματικών τέκνων της πόλης.

9. Και ιδού νεφέλη λευκή…

Άλλο ένα σύντομο διήγημα, το οποίο ομολογώ πως δεν κατάλαβα, καθώς στηρίζεται σε εδάφιο από την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Κάτι θέλει να πει ο ποιητής (κυριολεκτικά), αλλά δεν τον νιώθω.

10. <<Ο Χριστός αρχηγός μας…>>

Από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα του βιβλίου, είναι από τα σπάνια κείμενα, τα οποία μπορούν να ξεσηκώσουν αντιδράσεις από όλες τις πλευρές και όλα τα άκρα. Ο Ιωάννου μιλάει για τα κατηχητικά, τα συσσίτια, την θρησκευτική (ή παραθρησκευτική;) οργάνωση «Ζωή» και την Χριστιανική Φοιτητική Ένωση. Το χρονικό διάστημα είναι από την Κατοχή, μέχρι και τα χρόνια του Εμφυλίου. Ο συγγραφέας ήταν μέρος αυτού του κόσμου για πολλά χρόνια, έπαιρνε μέρος στα κατηχητικά, σώθηκε, όπως λέει, από τα συσσίτια, έγινε ενεργό μέρος στην Ζωή και όταν πέρασε στην Φιλοσοφική του ΑΠΘ ήταν και μέλος της Χριστιανικής Ένωσης. Άρα μιλάει εκ των έσω. Δεν προσπαθεί να υμνήσει κανέναν, αλλά ούτε και να τον καταδικάσει. Τις εμπειρίες του μοιράζεται, με λεπτομέρειες. Φυσικά ενδιάμεσα βάζει και τις δικές του απόψεις και ερμηνείες. Έχει το θάρρος να χρησιμοποιεί ονόματα και όχι να μιλάει γενικόλογα και αόριστα (μέχρι και ο Αυγουστίνος Καντιώτης αναφέρεται). Στις πολύ δύσκολες συνθήκες εκείνης της εποχής, ο Ιωάννου προσπαθεί να είναι όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικός, ρίχνοντας ευθύνες στην τότε Αριστερά και στο ΕΑΜ, αλλά και στην τότε Δεξιά και κυρίως στον παρακρατικό της ρόλο. Νομίζω ότι το κείμενο αποτελεί ιστορικό ντοκουμέντο και χρήζει περαιτέρω έρευνας, αφού τα όσα καταλογίζει είναι ιδιαίτερα σημαντικά.

11. Κατοχικό ημερολόγιο

Το παλαιότερο γνωστό γραπτό κείμενο του Ιωάννου, είναι το ημερολόγιο που κρατούσε κατά την Κατοχή. Τα γεγονότα τα οποία αναγράφονται είναι από τις 25 Νοεμβρίου 1943 έως τις 26 Μαρτίου 1944. Η γραφή είναι απλή, επαναλαμβανόμενη, αλλά αυτό είναι λογικό, ο συγγραφέας είναι μόλις 16-17 ετών. Το κείμενο έχει περισσότερο ενδιαφέρον ιστορικό, παρά λογοτεχνικό. Στο τέλος του κειμένου, υπάρχουν επεξηγηματικές σημειώσεις του συγγραφέα.

12.  Το Επίμετρο

Έχει δύο κείμενα το επίμετρο, με μια δεκαετία χρονολογική διαφορά το ένα από το άλλο. Το ένα έγινε με αφορμή τα 20 χρόνια από την πρώτη έκδοση βιβλίου του Ιωάννου και το δεύτερο με αφορμή τα 30 χρόνια από το ίδιο γεγονός. Το πρώτο είναι πολύ πιο σύντομο από το πρώτο και νομίζω ότι δεν έχει τόσο ενδιαφέρον. Το δεύτερο έχει γραφτεί περισσότερο σαν μυθιστόρημα. Ο Ιωάννου είναι σαν να απευθύνεται στον εαυτό του και του περιγράφει την ζωή του, κυρίως την λογοτεχνική του πορεία. Δεν κρύβει ονόματα, μιλάει επώνυμα, με γλώσσα κριτική, αυστηρή, τόσο για τον εαυτό του, όσο και για τους άλλους.

Από τα σημαντικότερα βιβλία του Ιωάννου, νομίζω ότι αξίζει να υπάρχει σε κάθε βιβλιοθήκη. Ασχολείται με θέματα, για τα οποία σπάνια έχουν γραφτεί πράγματα (οι λογοτεχνικές κλίκες της Θεσσαλονίκης, ο ρόλος των θρησκευτικών οργανώσεων στην ζωή του τόπου) και τα αναδεικνύει με λεπτομέρειες και επώνυμα. Αν και πολλά κείμενα δεν είναι καθαρά λογοτεχνικά, εν τούτοις καταφέρνει να τα αναδεικνύει μέσα από την μοναδική του γραφή. Ίσως κάποιος να πει τον Ιωάννου πικρόχολο για κάποια από τα σχόλια που κάνει και τους χαρακτηρισμούς που δίνει. Ίσως κάποια άλλη στιγμή να γίνει και μια τέτοια κουβέντα.

Advertisements

4 Σχόλια

Filed under ΙΩΑΝΝΟΥ, Γιώργος, Συγγραφείς

4 responses to “Η Θεσσαλονίκη του Γιώργου Ιωάννου (μέρος Β’)

  1. Παράθεμα: Η Θεσσαλονίκη του Γιώργου Ιωάννου (μέρος Γ’) | Vivlioniki

  2. Παράθεμα: Η Γερμανική Κατοχή της Θεσσαλονίκης σε λογοτεχνικά κείμενα | Vivlioniki

  3. Παράθεμα: Το πρώτο βιβλίο με πεζά κείμενα του Γιώργου Ιωάννου | Vivlioniki

  4. Παράθεμα: Το Κατοχικό Ημερολόγιο του Γιώργου Ιωάννου | Vivlioniki

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s