Περιήγηση μνήμης στη Σαλονίκη IV: Η αιώνια Εγνατία

vivlioniki148

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Η «χαμένη» Εγνατία της Θεσσαλονίκης

Συγγραφέας: Γιώργος Αναστασιάδης, Ευάγγελος Χεκίμογλου

Έκδοση: University Studio Press (2001)

ISBN: 960-12-1017-2

Τιμή: Περίπου €27

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

Το καλύτερο με διαφορά, κατά την προσωπική μου άποψη, βιβλίο της «τετραλογίας» των Αναστασιάδη-Χεκίμογλου, είναι το τελευταίο, αυτό που αφορά την Εγνατία Οδό. Ίσως ο σημαντικότερος δρόμος της πόλης και σίγουρα ένας από τους παλαιότερους, ένωνε αλλά και χώριζε την πόλη. Μύθοι, ιστορίες και άγνωστα γεγονότα, έμποροι, κάτοικοι και διαβάτες της Εγνατίας φανερώνονται σε αυτό το βιβλίο. Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Οθωμανοί θέλησαν να στολίσουν και να ομορφύνουν τον δρόμο αυτό, που στα παλιά χρόνια ένωνε την Χρυσή Πύλη (Πύλη Βαρδαρίου) με την Κασσανδρεωτική Πύλη (Πύλη Καλαμαριάς).

Η έκδοση είναι άριστη και σαφώς βελτιωμένη σε σχέση με τις προηγούμενες 3 της σειράς. Το βιβλίο χωρίζεται σε σαφείς θεματικές ενότητες και κάθε μία από αυτή σε μικρότερα κεφάλαια. Υπάρχει επιτέλους βιβλιογραφία στο τέλος, ενώ οι φωτογραφίες είναι πολλές και κάποιες από αυτές αρκετά σπάνιες. Αν και το πλήθος των εικόνων είναι μεγάλο, εν τούτοις δεν θα χαρακτήριζα το βιβλίο ως λεύκωμα, καθώς τα κείμενα δεν αποτελούν απλές επεξηγήσεις των φωτογραφιών και δεν συμπληρώνουν απλά τις εικόνες, αλλά έχουν σημαντικό και πρωτεύοντα ρόλο στην έκδοση.

Η περιήγηση γίνεται από τα δυτικά προς τα ανατολικά, δεν ακολουθεί μια ευθεία όμως, αλλά διεισδύει και στις κάθετες οδούς της Εγνατίας. Όπως είπαμε, η βόλτα αυτή χωρίζεται σε 6 θεματικές ενότητες, ενώ στο τέλος υπάρχουν και δύο παραρτήματα, αλλά και μία πρόταση από το 1960 για την διαμόρφωση της Πλατείας Αριστοτέλους από τον Άγγελο Σιάγα. Οι θεματικές ενότητες είναι οι εξής:

  • Αναπάντητα ερωτήματα

Μοιάζει με εισαγωγή του βιβλίου, αποτελείται από 4 μικρότερα κεφάλαια, από τα οποία τα πιο ενδιαφέροντα είναι αυτά που απαντούν στα ερωτήματα για το αν η σημερινή Εγνατία ήταν μέρος της Ρωμαϊκής Εγνατίας Οδού και για το αν η Βυζαντινή «Λεωφόρος» αντιστοιχεί στην Εγνατία του σήμερα. Καλό βέβαια θα είναι να έχουμε στο νου, ότι το βιβλίο έχει εκδοθεί το 2001, οπότε οι συγγραφείς δεν είχαν γνώση των ευρημάτων στις ανασκαφές για την δημιουργία του Μετρό και ειδικά σε αυτά που βρέθηκαν στους σταθμούς της Αγίας Σοφίας και της Βενιζέλου.

  • Πύλη Βαρδαρίου

Η περιήγηση στην Εγνατία ξεκινάει από δυτικά και πιο συγκεκριμένα από τις γειτονιές δυτικά του δρόμου. Παλαιότερα βάλτοι, από την στιγμή που δημιουργήθηκαν φιλοξενούσαν πρόσφυγες, φτωχολογιά, Εβραίους κατεστραμμένους από την Πυρκαγιά του 1917. Ρεζή, Μπάρα, Κιλκίς Μαχαλά, Χιρς είναι τα πιο γνωστά ονόματα, γειτονιές που έχουν να διηγηθούν πολλές ιστορίες, οι περισσότερες τραγικές. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον το κεφάλαιο για την Χρυσή Πύλη, την βασική είσοδο της πόλης για αιώνες, η οποία φέρεται να ήταν Ρωμαϊκή αψίδα θριάμβου, η οποία ενσωματώθηκε στα τείχη της πόλης. Υπάρχει επίσης ένα άρθρο κάποιου Θεόδωρου Ρηγινού, δημοσιογράφου, ο οποίος περιγράφει την περιοχή της Εγνατίας από τον Βαρδάρη ως περίπου την Ίωνος Δραγούμη. Δεν θα μπορούσε να λείπει φυσικά κεφάλαιο για την Πλατεία Βαρδαρίου (πρώην Πλατεία Αξιού ή Μεταξά ή Αλεξάνδρου Σβώλου) ή Αγίου Βαρδαρίου κατά τον Γιώργο Ιωάννου. Από την Πλατεία Βαρδαρίου μπήκαν στην πόλη οι Γερμανοί κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, από εδώ έφυγαν κιόλας. Αλλά επειδή ο Έλλην να ηρεμήσει δεν μπορεί, στα χρόνια του Εμφυλίου από εδώ είχε αρχίσει η διαπόμπευση αιχμαλώτων με πορεία στην Εγνατία. Η πρώτη αυτή βόλτα θα τελειώσει περνώντας μπροστά από το νυν Ξενοδοχείο «Βιέννη», στην θέση του οποίου παλαιότερα υπήρχε το τέμενος Μπουρμαλή με τον σπειροειδή μιναρέ. Εκεί λέγεται ότι υπήρχε μια μικρή εκκλησία, της Αγίας Κυριακής. Πηγαίνοντας ανατολικά, περνάμε τα πολλά ξενοδοχεία, τα οποία δέχονταν τους επισκέπτες στην πόλη από την επαρχία και των οποίων οι ταμπέλες με νέον ακόμη φωτίζουν το μέρος αυτό της Εγνατίας. Καταλήγουμε στην «Πλατεία Κολόμβου», περιοχή που παλιά ήταν το κέντρο των λούστρων της πόλης. Εκεί υπάρχει και η γνωστή εμπορική στοά Κολόμβου.

  • Ο ξύλινος πύργος

Από την Αντιγονιδών μέχρι την Βενιζέλου η απόσταση είναι μικρή, αλλά καταφέρνει να χωρέσει και να αναδείξει αιώνες ιστορίας. Στο κομμάτι αυτό του βιβλίου γίνεται λόγος για την περιοχή του Ταχτά Καλέ και το μυστήριο σχετικά με την τοπογραφία του και τον εντοπισμό του. Γίνεται φυσικά εκτενής αναφορά στο «Αλκαζάρ», δηλαδή το Χαμζά Μπέη Τζαμί, ένα από τα σπουδαιότερα Οθωμανική μνημεία της πόλης. Οι παλαιότεροι σίγουρα θα θυμούνται το Αλκαζάρ ως κινηματογράφο, με μαγαζάκια τριγύρω του. Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια, και με αφορμή τα έργα του Μετρό, έγιναν έργα αναστύλωσης του μνημείου και προστασίας του. Προς τα πάνω του Αλκαζάρ υπάρχει ένα ακόμη κτίριο-θρύλος για την πόλη, το Καραβάν Σεράι (έχουμε μιλήσει στο παρελθόν για το ομώνυμο μυθιστόρημα του Λάζαρου Παυλίδη στην Vivlioniki). Στα χρόνια της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης ήταν χάνι και κατά τον Μεσοπόλεμο άρχισε να χτίζεται το ογκώδες κτίριο του παλιού Δημαρχείου. Πριν ολοκληρωθεί, έγινε στέγη για πρόσφυγες της επαρχίας κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου. Στο μέρος αυτού του βιβλίου γίνεται λόγος και για το Μπεζεστένι, άλλο σπουδαίο μνημείο της Οθωμανικής περιόδου, αλλά και για το πρώτο δημαρχείο της πόλης, το οποίο βρισκόταν λίγο πιο πάνω από την Εγνατία, επί της Ίωνος Δραγούμη. Στο τέλος αυτής της βόλτας μπαίνουμε στα όρια της μόνης Εβραϊκής συνοικίας πάνω από την Εγνατία, της Ρόγκος, με τις δύο συναγωγές της, την Μπενταρόν και την Σιμσόν, οι οποίες κάηκαν στην Πυρκαγιά του 1917, όπως είχε καεί και ένα μεγάλο μέρος όλης της περιοχής που περπατήσαμε σε αυτό το κεφάλαιο.

  • Καταφυγή και Αχειροποίητος

Η περιήγηση στην Εγνατία περνάει την Βενιζέλου και φτάνει μέχρι την Αγίας Σοφίας. Αυτό είναι από τα κομμάτια της πόλης, όπου συναντώνται όλοι οι πολιτισμοί που πέρασαν από την Θεσσαλονίκη και την κόσμησαν με τα μνημεία τους. Πρώτη στάση στο τέμενος του Σουλεϊμάν, το οποίο υπήρχε παλαιότερα στη θέση που βρίσκεται η Στοά Χορτιάτη και τα λουτρά Παράδεισος ή γνωστά και ως Μπέη Χαμάμ. Ο Άγιος Νικόλαος βρίσκεται λίγο πιο πάνω ενώ δυτικά υπάρχει η Παναγία Χαλκέων. Όλη αυτή η περιοχή ανήκε στην συνοικία Ρόγκος των Εβραίων, η οποία μάλλον συμπίπτει με την συνοικία Καταφυγή των Βυζαντινών. Στην ενότητα αυτή υπάρχει και μια προσπάθεια εξήγησης του ονόματος της περιοχής και φαίνεται να υπάρχει και μια ιστορική συνέχεια στην ονομασία της. Μοναδικό είναι το κεφάλαιο το οποίο μιλάει για την Αρχαία Αγορά, την Πλατεία Παλαιών Δικαστηρίων, της οποίας την σπουδαιότητα είχε δει ο Εμπράρ, ο οποίος είχε προτείνει να γίνει εκεί το διοικητικό κέντρο της πόλης. Στις ανασκαφές για την δημιουργία Δικαστηρίων, βρέθηκε η Αρχαία Αγορά, για την διάσωση της οποίας από τους εργολάβους και τους οικοπεδούχους έπαιξε σημαντικό ρόλο ο αρχαιολόγος Φώτης Πέτσας, ο οποίος εν μια νυκτί αναστήλωσε τον μοναδικό κίονα της Αγοράς. Τελευταίο κεφάλαιο σε αυτήν την ενότητα είναι αυτό για την Αχειροποίητο, την ομορφότερη εκκλησία της Θεσσαλονίκης, κατά την προσωπική μου άποψη, η οποία είναι 100% υποκειμενική και μην ζητάτε να σας μιλήσω για τεχνικά χαρακτηριστικά και τεχνοτροπίες. Το Εσκί Τζουμά των Οθωμανών, το οποίο οι Χριστιανοί έλεγαν ότι ήταν η παλιά Αγία Παρασκευή και μόνο στα μέσα της δεκαετίας του 1920 ονομάστηκε Παναγία Αχειροποίητος. Πριν γίνει ναός μάλλον ήταν λουτρά, μετά έγινε εκκλησία, μετά τζαμί, μετά τόπος διαμονής των προσφύγων. Σήμερα είναι ο παλαιότερος ναός της πόλης, αν σκεφτεί κανείς ότι ο Άγιος Δημήτριος είχε καταστραφεί στην Πυρκαγιά του 1917 και ξαναχτίστηκε. Η Αχειροποίητος ήταν η πρώτη εκκλησία που μετατράπηκε σε τζαμί από τον Μουράτ Β’, όταν το 1430 κατέλαβε την Θεσσαλονίκη.

  • Συνοικίες των Χριστιανών

Μέχρι τώρα έχουμε περπατήσει σε μέρη της Εγνατίας, όπου η πλειοψηφία των κατοίκων ήταν επί Οθωμανικής Θεσσαλονίκης είτε Μουσουλμάνοι, είτε Εβραίοι. Από την Αχειροποίητο όμως και έπειτα άρχιζαν οι Ελληνικές συνοικίες, γειτονιές της πόλης, οι οποίες από τα χρόνια του Βυζαντίου έως και σήμερα κατοικούνταν πάντοτε από Έλληνες. Μία από τις σπουδαιότερες ήταν αυτή του Αγίου Αθανασίου. Ο Άγιος Αθανάσιος πλέον βρίσκεται κάτω από το επίπεδο της Εγνατίας, χτίστηκε το 1818 και η ενορία του ήταν για μια περίοδο η σημαντικότερη των Χριστιανών της πόλης και στην περιοχή έμεναν οι ισχυρότεροι Έλληνες της κοινότητας. Στην περιοχή αυτή υπήρχε και το παλαιότερο Ελληνικό σχολείο της πόλης, το οποίο βρισκόταν επί της οδού Στέφανου Τάττη. Στην περιοχή επίσης υπήρχε και το φαρμακείο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, το οποίο αποτέλεσε καλλιτεχνικό στέκι της Θεσσαλονίκης. Στην περιοχή επίσης υπήρχαν διαχρονικά πολλοί ιατροί, γραφεία τελετών, που συνεχίζουν αμφότεροι διαχρονικά την παρουσία τους (συνεργαζόμενοι σε πλήρη αρμονία θα μπορούσε κάποιος να προσθέσει ειρωνικά…). Υπάρχει επίσης ένα κεφάλαιο για την διάνοιξη της Εγνατίας, που έγινε το 1952 και στην οποία οφείλουμε την σημερινή εικόνα του δρόμου. Τέλος, γίνεται αναφορά στις εκκλησίες που βρίσκονται μαζεμένες γύρω από την Καμάρα, την Παναγούδα, την Υπαπαντή και την Παναγία Δεξιά (ή Δέξια όπως την έλεγε η γιαγιά μου). Υπάρχει επίσης το πολύ όμορφο εκκλησάκι του Σωτήρα, στην γωνία Παλαιών Πατρών Γερμανού και Εγνατίας.

  • Ο Γαλέριος των φωτογραφιών

Το τελευταίο κομμάτι της περιήγησής μας είναι αυτό μεταξύ περίπου της σημερινής Ιασωνίδου έως το Σιντριβάνι. Η Αψίδα του Γαλερίου, η γνωστή σε όλους μας Καμάρα, είναι η πρωταγωνίστρια του χώρου αυτού. Από τα Ρωμαϊκά χρόνια μέχρι και σήμερα, έπαιζε πάντοτε σημαντικό ρόλο στην ζωή των Θεσσαλονικέων. Αποτέλεσε «μοντέλο» για τους φωτογράφους από τα τέλη του 19ου αιώνα, μέχρι σήμερα και υπάρχει κεφάλαιο το οποίο μιλάει για όλες αυτές τις απεικονίσεις του ιστορικού μνημείου, από την εποχή των χαρακτικών, μέχρι και τις πιο πρόσφατες. Στην ενότητα αυτήν υπάρχει και ένα κεφάλαιο προς τιμήν του Χρήστου Γουγούση, ενός ιστοριοδίφη από τους σημαντικότερους της πόλης, ο οποίος μάζευε αρχειακό υλικό και συγκέντρωνε προφορικές παραδόσεις για την ιστορία της πόλης. Δυστυχώς το μεγαλύτερο μέρος του έργου του έμεινε αδημοσίευτο και μάλλον χάθηκε. Στο κείμενο αυτό για τον Γουγούση υπάρχουν κάποιες από τις σπανιότερες φωτογραφίες για την Καμάρα.

Ακολουθούν δύο παραρτήματα, το ένα έχει 850 ονόματα επαγγελματιών οι οποίοι δραστηριοποιούνταν στην Εγνατία μεταξύ 1926-1927 (μπορεί να βρείτε κάποιον συγγενή σας σε αυτά) και το άλλο έχει τις διασταυρώσεις τις Εγνατίας με οδούς και στοές (αν και η αρίθμηση δεν αντιστοιχεί στο σήμερα). Ο επίλογος είναι η πρόταση του Άγγελου Σιάγα για ανάπλαση της Πλατείας Αριστοτέλους το 1960.

Προσωπικά η Εγνατία είναι ο αγαπημένος μου δρόμος στην πόλη και είμαι σίγουρος ότι σε αυτό παίζουν ρόλο κυρίως οι προσωπικές μου εμπειρίες. Δεν θα ήθελα στο post αυτό να μιλήσω περισσότερο για τον δρόμο αυτό, καθώς η υποκειμενικότητά μου θα ξέφευγε από το περιεχόμενο του βιβλίου για το οποίο μιλάμε. Παρά πάντως το γεγονός ότι σήμερα έχει χάσει κάποια από την παλαιά της λάμψη, είναι μοιραίο κάποια στιγμή να γίνει πάλι η σπουδαιότερη των οδών της πόλης. Έχει άλλωστε μια κληρονομιά άνω των 2300 χρόνων πίσω της, που το επιβεβαιώνουν. Παρέα με το βιβλίο αυτό περπατήστε την Εγνατία από τον Άγιο Βαρδάρι μέχρι το Σιντριβάνι, θα έχετε διανύσει τόσους αιώνες σε λιγότερο από μία ώρα. Εκπληκτικό βιβλίο, ακόμη και αν δεν πάρετε όλη την «τετραλογία», αξίζει να αποκτήσετε αυτό το βιβλίο.

Advertisements

1 σχόλιο

Filed under ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ, Γιώργος, Συγγραφείς, ΧΕΚΙΜΟΓΛΟΥ, Ευάγγελος

One response to “Περιήγηση μνήμης στη Σαλονίκη IV: Η αιώνια Εγνατία

  1. Παράθεμα: Εικόνες και πληροφορίες για τη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα | Vivlioniki

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s