Τα Τάγματα Ασφαλείας στην Θεσσαλονίκη

Image

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τίτλος: Έλληνες εναντίων Ελλήνων – Ο κόσμος των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχική Θεσσαλονίκη 1941-1944

Συγγραφέας: Στράτος Δορδανάς

Έκδοση: Επίκεντρο (2006)

ISBN: 960-6647-31-5

Τιμή: Περίπου €25

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΩΝ

Ο Στράτος Δορδανάς είναι από τους συγγραφείς που έχουν εξετάσει την περίοδο της Κατοχής σε βάθος και έχει γράψει αρκετούς τίτλους με θεματολογία από τα χρόνια εκείνα, ενώ έχει συμμετάσχει και σε συλλογικές εργασίες. Το συγκεκριμένο βιβλίο, όπως σαφώς λέει και ο τίτλος του, ασχολείται με την δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Θεσσαλονίκη.

Η έκδοση είναι πολύ καλή, πλαστικοποιημένο εξώφυλλο, πολλές φωτογραφίες με κάποιες από αυτές να είναι σπάνιες, ευρετήριο στο τέλος και πλούσια βιβλιογραφία. Μου άρεσε προσωπικά το κιτρινισμένο φύλλο στην έκδοση, που δίνει ένα χρώμα παρελθόντος. Το χαρτί εκτύπωσης είναι chamois των 100γρ.

Το βιβλίο γράφτηκε βέβαια πριν 8 χρόνια, το 2006, σε μια εποχή που ίσως να μην ήταν τόσο επίκαιρο. Οι εξελίξεις στην χώρα μας όμως, με την ραγδαία αύξηση των ποσοστών φιλοναζιστικών κομμάτων, το κάνουν σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ. Πολλά από τα ονόματα που υπάρχουν στο βιβλίο μπορεί να τρομάζουν στο άκουσμά τους επιζήσαντες εκείνης της περιόδου. Ο Δάγκουλας, ο Πούλος, τα αδέρφια Μελεμενλή δεν ήταν μέρη ενός εφιάλτη, αλλά υπαρκτά ιστορικά πρόσωπα.

Το πρώτο θετικό που αναγνωρίζω στο βιβλίο, είναι ότι δεν στοχεύει στο να αφηγηθεί απλά τα εγκλήματα αυτών των ομάδων, πράγμα το οποίο θα ήταν πολύ εύκολο και νομίζω πως έχει γίνει και στο παρελθόν. Πρόκειται για μία έρευνα που έγινε από το μηδέν και αφορούσε τους φακέλους των δικογραφιών ενός δικαστηρίου το οποίο είχε συσταθεί για τους δωσιλόγους στην Θεσσαλονίκη. Οι φάκελοι αυτοί περιείχαν καταθέσεις, ντοκουμέντα, εκθέσεις, αποφάσεις και ποικίλα άλλα δικαστικά έγγραφα για κάθε μία υπόθεση ξεχωριστά. Και όλα αυτά δεν έγιναν ακρίτως δεκτά, αλλά έγινε μια τεράστια προσπάθεια αξιολόγησης και διασταύρωσης με αρχεία από άλλους οργανισμούς και φορείς, τόσο του εσωτερικού (Ιστορικό Αρχείο Υπ.Εξ., Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης κα), όσο και του εξωτερικού (Γερμανία, Αγγλία).

Στην εισαγωγή του βιβλίου, αυτό που αξίζει να κρατήσει κάποιος, είναι η παρατήρηση ότι ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα τα Τάγματα Ασφαλείας (ΤΑ στο εξής) ήταν κρατικά κατασκευάσματα της κυβερνήσεως Ράλλη, στην Θεσσαλονίκη δεν έδιναν λόγο, ούτε έπαιρναν διαταγές από την Ελληνική κυβέρνηση, αλλά ήταν ομάδες ατόμων με κάποιον αρχηγό, που λειτουργούσαν αυτόνομα και ουσιαστικά ήταν υπό τις διαταγές των Γερμανικών δυνάμεων κατοχής.

Στο πρώτο κεφάλαιο υπάρχει αναφορά στο πολιτικό σκέλος από το οποίο ξεπήδησαν τα ΤΑ. Υπάρχουν αναφορές στο παρελθόν των αρχηγών των Εθνικοσοσιαλιστικών κομμάτων ή οργανώσεων (με προεξάρχουσα την ΕΕΕ, δηλαδή την Εθνική Ένωση Ελλάς). Γεώργιος Πούλος, Γεώργιος Σπυρίδης, Γρηγόρης Παζιώνης, Διονύσιος Αγάθος και Βασίλειος Έξαρχος ήταν με χρονολογική σειρά οι αρχηγοί και ιδεολογικοί εκφραστές του Εθνικοσοσιαλισμού στην Θεσσαλονίκη κατά την Κατοχή.

Στο επόμενο κεφάλαιο υπάρχει μια ιστορική αναδρομή στην ΕΕΕ και στην δράση της, από την ίδρυσή της το 1927, την διάλυσή της επί Μεταξά και την νεκρανάστασή της κατά την περίοδο της Κατοχής. Η ΕΕΕ λίγο έλειψε να αναλάβει τα ηνία διακυβέρνησης της χώρας, αλλά για διάφορους λόγους, με κυριότερο την ανεπάρκεια των στελεχών της, η οποία ήταν εμφανής στους Γερμανούς συμμάχους τους.

Το τρίτο κεφάλαιο μιλάει για την συγκρότηση της ομάδας του Πούλου, ίσως της πιο δραστήριας από όλες. Η αφορμή δημιουργίας του εθελοντικού τάγματος του Πούλου, ήταν η καταπολέμηση του κομμουνιστικού κινδύνου. Η αιτία ήταν οι δύσκολες συνθήκες της Κατοχής και το γεγονός ότι τα μέλη της ομάδας μπορούσαν να πλουτίσουν κάτω από αυτές τις συνθήκες. Οι επιθέσεις των Πουλικών ήταν κυρίως σε αμάχους και έφτασε σε τέτοιο σημείο η δύναμή τους, ώστε να επιτίθενται και ενάντια στην τότε επίσημη Ελληνική αστυνομία και χωροφυλακή. Τα μέλη της ομάδας ήταν κυρίως άνεργοι, τυχοδιώκτες, ελάχιστοι υπαξιωματικοί και άτομα που επιζητούσαν τον εύκολο πλουτισμό.

Το επόμενο κεφάλαιο μιλάει για την δημιουργία μιας άλλης πολύ γνωστής ομάδας ΤΑ, της ΠΟΕΤ (Πανελλήνια Οργάνωση Εθνικιστικών Ταγμάτων), με ηγέτη των Αντώνιο Βήχο. Ιδρύθηκε το 1944 και είχε το αρχηγείο της στην Αλεξάνδρου Σβώλου (τότε Πολωνίας) 30. Μικρότερη μεν σε μέγεθος από την ομάδα του Πούλου, δημιουργήθηκε και αυτό με πρόφαση τον κομμουνιστικό κίνδυνο, αλλά λειτούργησε με αποκλειστικό σκοπό τον πλουτισμό μέσω κλοπών (γράφεται δε ότι έκοβαν και αποδείξεις για τους «εράνους» που έκαναν…) και εκβιασμών. Οι δολοφονίες των αντιπάλων του Βήχου, είτε μέσα από την οργάνωσή του, είτε αθώων πολιτών, έμειναν στην ιστορία για την βιαιότητά τους.

Ο Εθνικός Ελληνικός Στρατός (ΕΕΣ) ήταν μία ακόμη ομάδα ΤΑ, η οποία δεν δημιουργήθηκε μεν στην Θεσσαλονίκη, αλλά έδρασε για ένα μικρό χρονικό διάστημα στην πόλη μας. Αρχηγός της ο Κυριάκος Παπαδόπουλος, γνωστότερος όμως με την ονομασία Κίσα Μπατζάκ. Κυρίως έδρασε η οργάνωση αυτή στην περιοχή της Κατερίνης, αλλά με το που άρχισε να υποχωρεί η ισχύς της ομάδας του Βήχου, εγκαταστάθηκε στην Θεσσαλονίκη τους τελευταίους μήνες της Κατοχής.

Στους περισσότερους πάντως, τα ΤΑ είναι συνδεδεμένα με την οργάνωση Εθνική Ελληνική Ασφάλεια Πόλεως Θεσσαλονίκης. Τα μέλη της είχαν το όνομα «Δαγκουλαίοι», από τον αρχηγό της οργάνωσης, Αντώνιο Δάγκουλα. Είχε με διαφορά την πιο εγκληματική δράση κατά την περίοδο της Κατοχής. Ο Δάγκουλας, ο οποίος για ένα διάστημα ήταν μέλος και του ΕΛΑΣ, στην κυριολεξία αιματοκύλησε την πόλη και ήταν ο φόβος και ο τρόμος τόσο των κατοίκων, όσο και των επίσημων αρχών της Θεσσαλονίκης. Γνωστό στην ιστορία έμεινε το μπλόκο της Καλαμαριάς το οποίο οργάνωσε ο Δάγκουλας το 1944.

Κυλινδρέας, Γραμματικόπουλος και Βασιλείου έμειναν γνωστοί με το όνομα «Δεκανείς», καθώς η δράση τους ήταν συμπληρωματική των υπολοίπων. Βέβαια ο Γραμματικόπουλος συμμετείχε στο Ολοκαύτωμα στα Γιαννιτσά. Κοινό χαρακτηριστικό και των τριών οι φιλοδοξίες πλουτισμού και εξουσίας.

Αφανείς «ήρωες» του δωσιλογισμού υπήρξαν πολλοί, αλλά ο πιο γνωστός ήταν ο Λάσκαρης Παπαναούμ, ο οποίος συνδύασε το όνομά του με την μαύρη αγορά και την κατασκοπεία υπέρ των Γερμανών.

Συγκλονιστικό είναι το κεφάλαιο το βιβλίου, το οποίο μιλάει για το πώς μοιράστηκαν τα κέρδη από την εκμετάλλευση του πληθυσμού και την γενοκτονία του Εβραϊκού πληθυσμού. Κυρίως αποδεικνύει ότι τα ΤΑ ήταν κοινοί κλέφτες και απατεώνες, άτομα που θέλησαν να πλουτίσουν (και πλούτισαν…) πατώντας στα πτώματα συμπολιτών τους. Με κύριο κερδισμένο τον Παπαναούμ, τα μέλη των ΤΑ κέρδιζαν πέρα από τον μισθό τους και το φαγητό τους, μαγαζιά, ενοίκια και επιχειρήσεις.

Το τελευταίο κεφάλαιο μιλάει για το τέλος των ΤΑ, το οποίο ήταν μοιραία συνέπεια της αποχώρησης των Γερμανών από την πόλη. Η μάχη του Κιλκίς ήταν το τελευταίο πεδίο μάχης για τους ανθρώπους οι οποίοι συνέδεσαν το όνομά τους με φρικαλεότητες χειρότερες ίσως και από αυτές των Γερμανικών δυνάμεων. Άξιο έρευνας είναι αυτό που γράφει ο συγγραφέας, ότι λίγο πριν την αποχώρηση των Γερμανών, είχε επέλθει συμφωνία μεταξύ του ΕΛΑΣ και των Γερμανών στο Λειβάδι Χαλκιδικής, με την οποία οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ δεν θα παρεμπόδιζαν την αποχώρηση των Γερμανών, ενώ οι Γερμανοί θα διέταζαν την απομάκρυνση των ΤΑ από την Θεσσαλονίκη.

Το βιβλίο προσωπικά μου άρεσε πολύ. Ο Δορδανάς προσπάθησε και νομίζω πέτυχε να παρουσιάσει το φαινόμενο του δωσιλογισμού και των ΤΑ με τον πλέον αντικειμενικό τρόπο (άλλωστε αντικειμενικό είναι το λιγότερο υποκειμενικό). Αν και πρόκειται για μία έρευνα, το βιβλίο διαβάζεται εύκολα από κάποιον που έχει κάποιες γνώσεις πάνω στο θέμα. Αλλά και για κάποιον που δεν έχει ακούσει ή διαβάσει τίποτα στο παρελθόν για τα ΤΑ, θα του φανεί ιδιαίτερα χρήσιμο. Δυστυχώς για τον τόπο, η εξαφάνιση των ΤΑ δεν αποτέλεσε το τέλος του μίσους μεταξύ των Ελλήνων. Ακολούθησε ο Εμφύλιος, όπου παλιοί λογαριασμοί έπρεπε να τακτοποιηθούν. Αλλά και σήμερα, η άνοδος των ακραίων δυνάμεων στην χώρα, χρησιμοποιούν ρητορική και τακτικές εκείνης της μαύρης εποχής. Όπως σημείωσα και στην αρχή, το βιβλίο αυτό σήμερα είναι πολύ πιο επίκαιρο από την εποχή που πρωτογράφτηκε.

Advertisements

8 Σχόλια

Filed under ΔΟΡΔΑΝΑΣ, Στράτος, Συγγραφείς

8 responses to “Τα Τάγματα Ασφαλείας στην Θεσσαλονίκη

  1. Παράθεμα: Σχετικά με τη δράση της ΟΠΛΑ στη Θεσσαλονίκη | Vivlioniki

  2. Παράθεμα: Κατοχή, δεκαετία ’80 του ΠΑΣΟΚ και Δεκεμβριανά 2008 | Vivlioniki

  3. Παράθεμα: Πτώματα και εκτελέσεις στη Θεσσαλονίκη της Κατοχής και του Εμφυλίου | Vivlioniki

  4. Παράθεμα: Η δράση του Τάγματος του Δάγκουλα στην Κατοχική Θεσσαλονίκη | Vivlioniki

  5. Χωρίς να έχω μπροστά μου το βιβλίο, και με τα 7 ή 8 χρόνια απόστασης από τότε που το διάβασα, έχω την εντύπωση ότι ο συγγραφέας δεν παίρνει σαφή θέση για την γνησιότητα ή την πλαστότητα του λεγόμενου ‘Συμφώνου στο Λειβάδι’. Λέει -αν θυμάμαι καλά- πως άσχετα αν υπήρξε ή όχι, γεγονός είναι ότι οι Γερμανοί δεν χτυπήθηκαν από τον ΕΛΑΣ κατά την αποχώρηση.
    Αυτό είναι άλλο, κι άλλο η υπεράσπιση της γνησιότητας του συμφώνου.
    Κάτι που δεν έκανε κανείς ιστορικός, ούτε αριστερός, ούτε κεντρώος, ούτε δεξιός (λ.χ. Κολιόπουλος, Ιατρίδης, Κωφός), κανείς δεν καταδέχτηκε να ασχοληθεί μαζί του. Ξεφεύγω τώρα, αλλά όλοι τους ήξεραν ότι διάφορα τέτοια έγγραφα που κυκλοφορούν είναι πλαστογραφημένα και πότε δεν τα αντιμετώπισαν σαν κάτι σοβαρό. Οποιος θέλει μπορεί να δει εδώ μια σχετική εργασία, από κομματικό φορέα, όμως (το βάζω γιατί έχει όλα αυτά τα έγγραφα μαζεμένα)

    Μάλιστα, για το συγκεκριμένο του Λειβαδίου, ο Γερμανός ιστορικός Heinz Richter (που δεν είναι κομμουνιστής) το έχει αποδομήσει πλήρως στο βιβλίο του Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις.,τόμος Β’, σελ. 179.
    Ούτε Ταγματάρχης Φένσκε υπήρξε ποτέ, όπως ερεύνησε, ούτε γερμανική μονάδα με κωδικό 37012. Και υπάρχουν και πολλές άλλες αποδείξεις

    • Νομίζω ότι από το γεγονός ότι τα Γερμανικά στρατεύματα έφυγαν χωρίς την παραμικρή αντίσταση ξεκίνησε μια φιλολογία σχετικά με αυτή τη συμφωνία. Θεωρώ ότι αν υπήρξε τέτοια συμφωνία δεν θα μπορούσε να είναι γραπτή, γιατί ο ΕΛΑΣ δεν αντιπροσώπευε την επίσημη θέση κρατικού φορέα, ως εκ τούτου δεν χρειαζόταν κάποιου είδους «συμβόλαιο». Τόσο πάντως ο ΕΛΑΣ, όσο και οι Γερμανοί είχαν άλλα πράγματα να ανησυχούν από το να έρθουν αντιμέτωποι σε μια γενικευμένη μάχη.

    • Ο Δορδανάς γράφει: «Την 1η Σεπτεμβρίου οι εκπρόσωποι της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ και της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης Θεσσαλονίκης-Αιγαίου φέρεται να υπέγραψαν στο Λειβάδι Χαλκιδικής στρατιωτικό σύμφωνο. Με το σύμφωνο αυτό ο ΕΛΑΣ αναλάμβανε τη δέσμευση να μην εμποδίσει την υποχώρηση του γερμανικού στρατού. Σε αντιστάθμισμα η γερμανική πλευρά υποχρεωνόταν να διατάξει την αποχώρηση των Ταγμάτων Ασφαλείας από τη Θεσσαλονίκη, την οποία στη συνέχεια θα παρέδιδε στον Εφεδρικό ΕΛΑΣ και στο ΕΑΜ.»

      • Σωστά, έχετε δίκιο, έτσι γράφει. Φαίνεται ότι η δική μου μνήμη είχε σταθεί στη λέξη ‘φέρεται’ και στην υποσημείωση του συγκεκριμένου εδαφίου (Νο 36, σελ. 472), στην οποία λέει «το σύμφωνο αυτό αναφέρεται εδώ με επιφύλαξη, καθώς ελέγχεται η εγκυρότητά του. Σε κάθε περίπτωση όμως, ο ΕΛΑΣ δεν έπληξε κ.λπ. κ.λπ. και οι Γερμανοί φρόντισαν ….»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s